شنيدن اين مثل عبرت بگيرد ، و اين مثل از باب استعاره تمثيلى است ، نه از باب تشبيه مفرد به مفرد ، هر چند كه جمله * ( « كَماءٍ أَنْزَلْناه » ) * در نظر ابتدايى به نظر مىآيد كه از باب تشبيه مفرد به مفرد است ، و نظائر اين مثال در مثلهاى قرآن شايع است ، و كلمه « زخرف » به معناى زينت و نيز به معناى بهجت است ، و جمله « لم تغن » از ماده « غنى » است كه اگر در مورد مكان استعمال شود ، يعنى گفته شود « فلان غنى فى المكان » معنايش اين مىشود كه فلانى در فلان مكان اقامت گزيد ، و اقامتش در آن مكان طولانى شد ، و بقيه الفاظ آيه روشن است .
* ( « وَاللَّه يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » ) * كلمه « دعاء » و نيز كلمه « دعوت » به معناى معطوف كردن توجه و نظر شخص دعوت شده است به سوى چيزى كه آن شخص دعوت شده و اين كلمه معنايى عمومىتر از كلمه « نداء » دارد ، براى اينكه نداء مختص به باب لفظ و صوت است ، ولى دعاء ، هم شامل دعوت كردن بوسيله لفظ مىشود و هم شامل آنجايى كه كسى را با اشاره و يا نامه دعوت كنند ، علاوه بر اين ، لفظ نداء مخصوص آنجايى است كه طرف را با صداى بلند صدا بزنى ، ولى لفظ دعاء اين قيد را ندارد ، چه با صداى بلند او را بخوانى و چه بيخ گوشى و آهسته دعوتش كنى ، هر دو جورش دعوت است .
و دعاء ، اگر به خداى تعالى نسبت داده شود معنايش هم دعوت كردن تكوينى است كه همان ايجاد آن چيزى است كه حق تعالى اراده كرده ، گويا خداى تعالى آن چيز را به سوى اراده خود دعوت نموده - مانند اين قول خداى تعالى كه مىفرمايد : « يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِه » « 1 » كه منظور از اين جمله اين است كه خداى تعالى شما را ( كه در قبرهايتان آرميدهايد ) براى زندگى كردن در عالم آخرت دعوت مىكند ، و شما دعوت او را با قبول خود اجابت مىكنيد ، كه در اين آيه ، دعوت به معناى ايجاد و خلقت است در نتيجه معناى تكوين را مىدهد .
و هم خواندن و دعوت كردن تشريعى ، و آن عبارت است از اينكه خداى تعالى به زبان آياتش بندگان را تكليف كند به آنچه كه از آنان مىخواهد .
و اما دعوت و دعاى بندگان عبارت است از اينكه بنده خدا با خواندن پروردگارش رحمت و عنايت پروردگار خود را به سوى خود جلب كند ، و خواندنش به اين است كه خود را در مقام عبوديت و مملوكيت قرار دهد ، به همين جهت عبادت در حقيقت دعاء است ، چون بنده در حال عبادت خود را در مقام مملوكيت و اتصال به مولاى خويش قرار مىدهد و اعلام تبعيت و
هامش
( 1 ) روزى كه او شما را مىخواند ، و شما او را با حمدش اجابت مىكنيد . « سوره اسراء ، آيه 52 »