بحث روايتى
در تفسير قمى در ذيل جمله * ( « قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا . . . » ) * آمده كه قريش به رسول خدا ( ص ) گفتند : يا رسول اللَّه ! قرآنى ديگر غير اين قرآن بياور ، براى اينكه تو اين قرآن را از يهود و نصارى آموخته اى . در پاسخ آنان اين دستور رسيد كه به ايشان بگو : اگر خدا مىخواست اين قرآن را نفرستد من آن را بر شما تلاوت نمىكردم ، و اصلا نسبت به آن داناتر از شما نبودم ، چون من قبل از اينكه مورد وحى قرار گيرم چهل سال در بين شما زندگى كردم ، و در مدت چهل سال يك كلمه از قرآن سخن نگفتم ، تا آنكه قرآن به من وحى شد . « 1 »
مؤلف : در انطباق مضمون اين حديث با آيه ، خفايى هست ، و خيلى روشن نيست .
علاوه بر اين ، در اين روايت آمده كه قريش عرض كردند : يا « رسول اللَّه » با اينكه رسالت آن جناب را قبول نداشتند . و در تفسير عياشى از منصور بن حازم از امام صادق ( ع ) روايت شده كه فرمود : رسول خدا ( ص ) همواره مىفرمود : * ( « إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ » ) * ، تا آنكه سوره فتح نازل شد ، كه بعد از آن ديگر اين كلام را تكرار نكرد . « 2 »
مؤلف : اين روايت هم خالى از اشكال نيست . « 3 »
و در الدر المنثور است كه بيهقى - در كتاب دلائل - از عروه روايت كرده كه گفت :
هامش
( 1 ) تفسير قمى ، ط . نجف ، ج 1 ، ص 309 .
( 2 ) تفسير عياشى ، ج 2 ، ص 120 .
( 3 ) براى اينكه از آن بر مىآيد كه رسول خدا ( ص ) خود را در معرض عصيان مىديده و به خدا پناه مىبرده از اينكه او را عصيان كند و گرفتار عذاب يوم عظيم شود ، ولى همين كه در سوره فتح شنيد كه خدا وعده داده كه * ( « لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّه ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ » ) * و اطمينان يافت كه خداى تعالى او را نه در ازاى گناهان گذشته اش عذاب مىكند . و نه در مقابل گناهان آينده اش ، لذا آن كلمه را ديگر تكرار نكرد ، در حالى كه معناى آن كلمه و آن آيه اين نيست كه رسول خدا ( ص ) در معرض گناه قرار داشته بلكه معنايش اين است كه شما مشركين از من توقع نكنيد كه قرآن را از آنچه هست تغيير دهم ، من از عذاب روزى عظيم مىترسم ، و اين كلام در عين اينكه جدى و درست است ، معنايش اين نيست كه آن جناب در معرض گناه قرار دارد ، آيه سوره فتح هم به معناى آمرزش گناهان اصطلاحى نيست بلكه معناى ديگرى دارد كه در تفسير آن سوره مىآيد - ان شاء اللَّه تعالى . ( مترجم )