« 1 » .
و از ظاهر سياق و زمينه كلام برمىآيد كه جمله خبريه * ( « وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي . . . » ) * عطف باشد به جمله اى مقدر و تقدير كلام چنين باشد : « و سيذهب بكم ربى و يستخلف قوما غيركم - به زودى پروردگار من ، شما را از بين مىبرد و قومى ديگر را غير شما جانشين مىسازد » ، هم چنان كه در آيه زير كه در چنين زمينه اى قرار دارد جمله تقديرى در اينجا را ظاهر ساخته ، فرموده : « إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ ما يَشاءُ » « 2 » .
* ( « وَلا تَضُرُّونَه شَيْئاً » ) * - از ظاهر سياق برمىآيد كه اين جمله تتمه جمله قبل باشد و معناى مجموع دو جمله چنين باشد كه : شما نمىتوانيد به خداى تعالى هيچگونه ضررى از قبيل فوت كردن چيزى از او و يا غير آن برسانيد ، اگر او اراده كرده باشد كه شما را هلاك كند نه هلاكت شما چيزى از خواسته هاى او را از او فوت مىكند و نه عذابتان * ( « إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ » ) * براى اينكه پروردگار من مسلط بر هر چيز و حافظ آن است نه چيزى از علم او پنهان مىماند و نه چيزى از حيطه قدرت او بيرون گشته ، از او فوت مىشود . اين بود نظر ما در تفسير اين آيه ولى مفسرين ديگر وجوهى ديگر ذكر كردهاند كه چون بعيد از صواب بود از نقل آن وجوه صرف نظر كرديم .
* ( « وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَه بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ » ) * منظور از آمدن امر ، در جمله « همين كه امر ما آمد » نازل شدن عذاب است و به وجهى دقيقتر صدور امر الهى است كه به دنبال آن قضاء فصل و حكم نهايى براى جدا سازى بين يك رسول و قومش صادر مىگردد هم چنان كه در آيه زير در باره قضاء فصل فرموده « وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّه قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ » « 3 » .
* ( « بِرَحْمَةٍ مِنَّا » ) * - ظاهرا مراد از اين رحمت ، آن رحمت عمومى كه كل جهان را فرا گرفته
هامش
( 1 ) به ياد آوريد كه خداى تعالى شما را بعد از قوم نوح خلفا قرار داد و نيروى جسمانى و طول قامتتان را بيشتر كرد . . . « سوره اعراف ، آيه 69 »
( 2 ) اگر بخواهد شما را از بين مىبرد و جاى شما هر جور مردمى كه بخواهد جايگزين و جانشين مىكند . « سوره انعام ، آيه 133 »
( 3 ) هيچ رسولى نمىتواند معجزه اى بياورد مگر به اذن خداى تعالى ، پس وقتى امر خدا آمد بين آن رسول و قومش حكم به حق مىشود و معلوم است كه در آن هنگام اهل باطل زيانكار مىگردند . « سوره مؤمن ، آيه 78 »