* ( « وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْه الْقَوْلُ » ) * - يعنى و اهل خود را نيز سوار كن ، و اهل هر كس عبارتند از افرادى كه مختص وى باشند نظير همسر و فرزند و همسر فرزندان و اولاد آنان * ( « إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْه الْقَوْلُ » ) * ، يعنى مگر آن افرادى كه اهل تو هستند ، و ليكن فرمان و عهد ما در سابق بر هلاكت آنان گذشته است . و منظور از اين اهل كه قرار شده هلاك گردند يكى همسر خائن آن جناب بوده ، به دليل اينكه قرآن كريم در آيه اى ديگر فرموده : « ضَرَبَ اللَّه مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما » « 1 » ، و ديگرى پسر نوح بوده كه خداى تعالى در آيات بعد ، داستان او را بيان مىكند ، و نوح ( ع ) مىپنداشته كه استثناء تنها مربوط به همسرش است ، بدين جهت خداى تعالى آن را برايش بيان كرده و فرمود كه او اهل تو نيست ، او عملى غير صالح است ، بعد از اين بيان الهى فهميد كه فرزندش نيز از كسانى است كه ظلم كرده .
* ( « وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَه إِلَّا قَلِيلٌ » ) * - يعنى غير اهلت آنان كه از قوم تو به تو ايمان آوردند را نيز سوار كشتى كن ، و اما اينكه گفت غير اهلت را سوار كشتى كن ، براى اين بود كه اهل آن جناب را قبلا در جمله « و اهلك » بيان كرده بود ، و در آخر فرموده كه از قوم نوح جز اندكى به وى ايمان نياورده بودند .
در اين جمله اخير فرمود : * ( « وَما آمَنَ مَعَه » ) * و نفرمود : « و ما امن به » ، براى اينكه اشاره كند به اينكه منظور از ايمان آوردن به نوح ، ايمان آوردن قوم نوح و خود نوح به خداى تعالى است ، و اين تعبير مناسبتر بوده به مقامى كه آيه شريفه داشته ، چون آيه شريفه در اين مقام است كه بفرمايد خداى تعالى چه كسانى را از بلاى غرق نجات داد ، و ملاك اين نجات دادن هم ايمان به خداى تعالى و خضوع در برابر ربوبيت حضرتش بود ، و همچنين اگر فرمود : « الا قليل » و نفرمود : « الا قليل منهم » ، براى اين بود كه بفهماند ايمان آورندگان ، فى نفسه اندك بودند نه در مقايسه با قوم ، چون در مقايسه با همه قوم بسيار اندك بودند ، به حدى كه نمىشد گفت اين چند نفر اندك از آن قومند .
* ( « وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّه مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * بعضى « 2 » از اساتيد قرائت ، كلمه « مجراها » را به فتحه ميم قرائت كرده و آن را مصدر ميمى از ثلاثى مجرد و به معناى جريان و سير و حركت كشتى گرفتهاند . بعضى « 3 » ديگر آن را
هامش
( 1 ) خدا براى كسانى كه كافر شدند همسر نوح و همسر لوط را مثل زده كه در تحت حباله و فرمان دو بنده از بندگان صالح ما بودند ، كه به آن دو خيانت كردند . « سوره تحريم ، آيه 10 »
( 2 و 3 ) مجمع البيان ، ط بيروت ، ج 3 ، ص 151 .