اين دو احتمالى كه فرض كرديم كدام بهتر است ؟ بايد گفت احتمال اولى بهتر است ، براى اينكه ظاهر آيه اين است كه مىخواهد « اخسرين - زيانكارترين » را منحصر در آنان كرده بفرمايد : اين طايفه از تمامى طوايف گنهكار خاسرترند و نمىخواهد بفرمايد : خسران آخرتشان بيشتر از خسران دنيائيشان است .
* ( « إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَأَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ . . . » ) *
راغب در مفردات گفته است : كلمه « خبت » به معناى زمين مطمئن و محكم است ، و وقتى گفته مىشود : « أخبت الرجل » معنايش اين است كه تصميم گرفت به زمينى محكم برود ، و يا در آن زمين پياده شد ، نظير كلمه « اسهل و انجد » كه به معناى « به سرزمين هموار رفت ، به بلندى رفت » مىباشد ، و به تدريج در معناى نرمى و تواضع استعمال شده كه در آيه * ( « وَأَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ » ) * به همين معنا آمده ، و نيز در جمله « وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ » به معناى تواضع آمده ، مىفرمايد افراد متواضع را كه استكبارى از عبادت خدا ندارند بشارت بده ، و نيز در جمله « فَتُخْبِتَ لَه قُلُوبُهُمْ » يعنى دلهايشان براى او نرم و خاشع مىگردد « 1 » .
و بنا بر اين ، منظور از « اخبات مؤمنين به سوى خدا » ، اطمينان و آرامش يافتنشان به ياد او و تمايل دلهايشان به سوى او است ، بطورى كه ايمان درون دلشان متزلزل نگشته ، به اين سو و آن سو منحرف نشوند و دچار ترديد نگردند ، همانطور كه زمين محكم اين چنين است ، و اشيايى را كه بر گرده خود دارد نمىلغزاند . بنا بر اين ، وجهى نيست براى گفتار آن مفسر « 2 » كه گفته :
اصل جمله * ( « أَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ » ) * « اخبتوا لربهم » بوده ، زيرا نكته اى كه در معناى اطمينان هست نكته اى است كه بايد با حرف « الى » متعدى شود ، نه با حرف « لام » .
در اين آيه خداى تعالى ايمان و عمل صالح را مقيد كرده به اخبات ، و اين دلالت دارد بر اينكه منظور از اين مؤمنين عموم دارندگان ايمان نيست ، بلكه طايفه خاصى از مؤمنين است ، و آن افراد خاصى از مؤمنين هستند كه اطمينان به خدا دارند و داراى بصيرتى از ناحيه پروردگار خويشند ، و اين خصوصيت همان است كه ما در صدر آيات در تفسير جمله * ( « أفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّه . . . » ) * آورده و گفتيم : اين آيات ما بين دو طايفه خاص از مردم مقايسه مىكند ، يكى آنهايى كه اهل بصيرت الهىاند ، و يكى آنهايى كه چشم بصيرت خود را از دست دادهاند .
از اينجا فساد گفتار بعضى از مفسرين روشن مىشود كه گفتهاند : اين هفت آيه ، يعنى
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « خبت » .
( 2 ) تفسير طبرى ، ج 12 ، ص 16 .