اسلام است و يا دين تحريف شده از دين حق ، و راه كج و معوج از راه خدا .
* ( « أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ وَما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّه مِنْ أَوْلِياءَ . . . » ) *
كلمه « اولئك : آنان » اشاره است به آن كسانى كه بر خداى تعالى افتراء بسته بودند ، كه در دو آيه قبل اوصافشان ذكر شد . ( صرفنظر از الفاظ آيه ) مقامى كه آيه شريفه دارد دلالت مىكند بر اينكه منظور خداى تعالى از اينكه فرمود : « آنان در زمين خداى را عاجز نمىكنند » ، اين است كه در زندگى مادى و زمينى خود نمىتوانند به صرف خارج شدن از زى بندگى او را به ستوه بياورند ، پس اگر با دست زدن به افتراء ، دروغ به خداى تعالى مىبندند ، و اگر راه خدا را به روى مردم سد مىكنند ، و اگر آن راه را كج و معوج مىخواهند همه اينها بدان جهت نيست كه قدرت عاريتى آنان بر قدرت خداى سبحان فايق آمده ، كه توانستند چنين كارهايى بكنند ، و نيز براى آن نيست كه مشيت آنان بر مشيت خداى سبحان پيشى گرفته ، و باز براى آن نيست كه آنان از تحت ولايت خداى تعالى بيرون آمده در ولايت كس ديگر داخل شدهاند ، و غير خدا را ولى خود گرفتهاند كه يا بتها باشند و يا اسباب ظاهرى كه دل بدان بستهاند ، زيرا خود خداى تعالى فرموده : * ( « وَما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّه مِنْ أَوْلِياءَ » ) * .
و كوتاه سخن اينكه ، نه قدرتشان بر قدرت خداى عزيز غالب آمده و نه شركايى كه براى خود گرفته و آنها را اولياى خود ناميدهاند و در حقيقت ولايتى دارند و مدبر امور آنهايند ، و نه آن اولياء خيالى ، آنها را به اين كارهاى ناروا يعنى بغى و ظلم واداشتهاند ، بلكه وليشان و مدبر امورشان خداى تعالى است و اوست كه امر آنان را تدبير مىكند ، و در برابر سوء نيات و اعمال زشتشان كه سرانجامش سوء عذاب است كيفر مىدهد و آنان را از راهى كه خودشان متوجه نشوند استدراج مىكند ، هم چنان كه فرموده : « فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّه قُلُوبَهُمْ » « 1 » و نيز فرموده :
« يُضِلُّ بِه كَثِيراً وَيَهْدِي بِه كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِه إِلَّا الْفاسِقِينَ » « 2 » .
* ( « يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ » ) * - خداى تعالى عذاب را براى آنان مضاعف مىكند و اين مضاعف كردن عذاب براى اين است كه آنها فاسق شدند ، و سپس بر اين فسق و تباهى خود لجاجت و اصرار كردند . و يا براى اين است كه هم خودشان نافرمانى خدا را كردند و هم ديگران را به معصيت خدا واداشتند ، به اين جهت ، هم عذاب معصيت خود را دارند و هم عذاب
هامش
( 1 ) وقتى رفتارشان انحرافى شد ، خداى تعالى دلهايشان را منحرف مىسازد . « سوره صف ، آيه 5 »
( 2 ) خداى سبحان با اين قرآن بسيارى را هدايت و بسيارى را گمراه مىكند ، و گمراه نمىكند مگر فاسقان را . « سوره بقره ، آيه 26 »