« 1 » .
و اين كلام گواهان كه خداى تعالى آن را حكايت كرده تثبيت دورى از رحمت خدا از ناحيه گواهان است براى ستمكاران و مسجل كردن عذاب است براى آنان ، نه اينكه نظير لعنت و رحمت دنيايى ، صرف نفرين و دعا و مانند لعنتى باشد كه در اين آيه آمده : « أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّه وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ » « 2 » ، براى اينكه دنيا دار عمل است و قيامت روز جزاء ، پس هر لعنت و رحمتى كه در قيامت باشد خارجيت آن است نه لفظ و آرزوى آن . لعنت در قيامت رساندن عذابى است به ايشان كه بر ايشان ذخيره شده ، و رحمت در آن روز رساندن پاداش ذخيره شده است . پس اگر لاعنى در قيامت كسى را لعنت كند معنايش اين است كه او را از رحمت مخصوص به مؤمنين طرد نموده عذاب بعد را عليه او مسجل كند .
خداى تعالى سپس ظالمينى را كه مورد لعن گواهان بودند تفسير كرده به : « * ( الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ ) * - كسانى كه راه خدا را مىبندند و آن را كج و معوج جلوه مىدهند و به آخرت كافرند » . پس ظالمان كسانى هستند كه اذعان و اعتقادى به روز حساب ندارند تا براى آن روز عمل كنند ، قهرا هر چه مىكنند منحصرا براى دنيا مىكنند ، و از راههاى زندگى هر راهى كه به منافع مادى آنها منتهى شود پيش مىگيرند و بس . و اين سنت اجتماعى آنان است ، و در اين سنت هيچ اعتنايى نمىشود به اينكه خدا از بندگانش دين حق و كيش فطرت را خواسته . پس اين ستمكاران چه اينكه معتقد به صانعى باشند ولى دين فطرت را كه همان اسلام است رها كرده به سنت تحريف شده و منحرف كننده اى گرويده باشند ، و چه اينكه اصلا به صانعى معتقد نباشند و از آنهايى باشند كه مىگويند « جز اين زندگى دنيا زندگانى ديگرى نيست و ما را جز روزگار كسى نمىميراند » در هر حال ستمكار و مفترى بر خدا هستند و به خدا دروغ بستهاند - ما در تفسير سوره اعراف آيه 44 و 45 مطالبى در اين معانى آورديم .
از مطالبى كه تا اينجا در باره دو آيه مورد بحث خاطر نشان ساختيم دو نكته به خوبى روشن گرديد : يكى اينكه كلمه « دين » در اصطلاح قرآن كريم عبارت است از سنتى اجتماعى كه در مجتمع عملى مىشود . دوم اينكه سنتهاى اجتماعى يا دين حق و فطرى مىباشد كه همان
هامش
( 1 ) پس اعلامگرى در بينشان اعلام كرد كه لعنت خدا بر ستمكاران ، آنهايى كه در دنيا مردم را از راه خدا جلوگيرى مىكردند و آن را كج و معوج جلوه مىدادند و خود به عالم آخرت كفر مىورزيدند . « سوره اعراف ، آيه 45 »
( 2 ) آنان را خدا و همه لعنت كنندگان لعنت مىكنند . « سوره بقره ، آيه 159 »