معصيتى كه ديگران به تحريك آنان مرتكب شدند ، خداى تعالى همين معنا را در جاى ديگر خاطر نشان كرده ، مىفرمايد : « لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ » « 1 » ، و نيز مىفرمايد : « وَنَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَآثارَهُمْ » « 2 » .
* ( « ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَما كانُوا يُبْصِرُونَ » ) * - اين جمله در مقام تعليل است ، و به همين جهت به فصل ، يعنى بدون واو عاطفه آمده ، مىفرمايد : اگر اينها كافر شدند و خداى را نافرمانى كردند براى اين نبود كه اراده خود را بر اراده خدا غلبه دادند و براى اين نيز نبود كه آنان به راستى غير از خدا اوليايى داشتند و به كمك آن اولياء ، خدا را شكست دادند ، بلكه براى اين بود كه آنان نمىتوانستند انذارها و بشارتهايى كه از ناحيه خداى تعالى شدند بشنوند ، و يا بعث و زجرى كه از آن ناحيه مىشدند با گوش دل درك كنند ، و نيز نمىتوانستند آيات خدا را ببينند تا به آن ايمان بياورند . آرى ، وضع آنان آن طور بوده كه خداى تعالى در اين آيه بيان كرده : « لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ » « 3 » ، و نيز در توصيف وضع آنان فرمود : « نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِه أَوَّلَ مَرَّةٍ » « 4 » . و نيز فرموده : « خَتَمَ اللَّه عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ » « 5 » ، و آيات بسيارى ديگر كه دلالت مىكنند بر اينكه خداى تعالى عقل و چشم و گوش را از آنان سلب كرده . چيزى كه هست از خود آنان حكايت كرده كه در قيامت مىگويند : « لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ » « 6 » ، از اين جهت اعتراف كردند كه نشنيدن و تعقل نكردن را گناه خود شمردند ، و در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه چگونه گناه
هامش
( 1 ) تا در روز قيامت هم وزرهاى گناهان خود را بطور كامل به دوش بگيرند ، و هم پاره اى از وزرهاى كسانى كه آنها را بدون علم و مدرك گمراه كردند . « سوره نحل ، آيه 25 »
( 2 ) ما ، هم اعمال خود آنان را مىنويسيم و هم آثارى كه بعد از مردنشان بر اعمالشان مترتب مىشود . « سوره يس ، آيه 12 »
( 3 ) آنها دلهايى دارند كه با آنها نمىفهمند و ديدگانى دارند كه با آنها نمىبينند و گوشهايى دارند كه با آنها نمىشنوند ، آنان چون چهارپايان و بلكه گمراه ترند . « سوره اعراف ، آيه 179 »
( 4 ) ما دلها و ديدگان آنان را زير و رو كرديم همانطور كه در بار اول ايمان نياوردند . « سوره انعام ، آيه 110 »
( 5 ) خدا بر دلها و گوشهايشان مهر زده و بر چشمانشان پرده افكنده . « سوره بقره ، آيه 7 »
( 6 ) اگر ما مىتوانستيم بشنويم و يا تعقل كنيم امروز در زمره اهل آتش نبوديم ، با همين گفته به گناه خود اعتراف كردند . « سوره ملك ، آيه 10 و 11 »