كه جنبده فعلا در آن هست ، و مادامى كه در زمين است و زندگى دنيوى و زمينى را مىگذراند در آنجا قرار دارد ، و هم آن محل موقتى است كه چند صباحى در آن قرار مىگيرد ، و سپس از آنجا مفارقت كرده به محلى ديگر منتقل مىشود .
اين معنايى است كه به نظر ما رسيد ، ولى بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : منظور از « مستقر و مستودع » اماكن جنبندگان در حيات و بعد از ممات است ، و يا مراد از اين دو كلمه صلب جنس نر و رحم جنس ماده است ، و يا مقصود از كلمه « مستقر » مسكنهايى است كه بعد از تولد در زمين دارند ، و از كلمه « مستودع » مواد زمينى است كه بالقوه بعدها جنبده مىشود . ليكن اين معانى از سياق آيه بعيد است ، مگر آنكه جمله « مستقرها و مستودعها » را جمله اى جداى از سياق دانسته ، بگوييم در مقام تفسير ما قبل خود نيست .
و ما در تفسير آيه شريفه « وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ » « 2 » مطالبى آورديم كه مناسب با اين مقام است ، هر كه بخواهد مىتواند به آنجا مراجعه نمايد .
و اما اينكه فرمود : * ( « عَلَى اللَّه رِزْقُها » ) * كلامى است كه دلالت مىكند بر اينكه دادن رزق بر خداى تعالى واجب است ، و در قرآن كريم مكرر آمده كه روزى دادن ، يكى از افعال مختص به خداى تعالى است ، و اينكه روزى ، حقى است براى خلق بر عهده خداى تعالى ، به اين آيات دقت فرماييد : « أَمَّنْ هذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَه » « 3 » ، كه به خوبى دلالت دارد بر اينكه غير از خداى تعالى روزى دهنده اى نيست ، « إِنَّ اللَّه هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ » « 4 » ، « وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَالأَرْضِ إِنَّه لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ » « 5 » .
و اين اشكال وارد نيست كه چگونه بر خداى تعالى حقى براى حلق او ثابت مىشود ، براى اينكه اين حق را خود خداى تعالى بر خود واجب كرده نه اينكه كسى از او طلبكار باشد ، و در كلام خداى تعالى براى اين مطلب نظايرى هست ، مثل اينكه مىفرمايد : « كَتَبَ عَلى نَفْسِه الرَّحْمَةَ »
هامش
( 1 ) تفسير مجمع البيان ، ج 3 ، جزء 11 ، ص 117 .
( 2 ) « سوره انعام ، آيه 98 » .
( 3 ) و يا اگر آن كسى كه روزيتان مىدهد اگر روزى خود راى دريغ بدارد چه مىكنيد . « سوره ملك ، آيه 21 »
( 4 ) خداى تعالى تنها كسى است كه تمامى روزىخواران راى روزى مىدهد ، و داراى نيرويى متين است . « سوره ذاريات ، آيه 58 »
( 5 ) رزق شما و آن بهشتى كه وعده داده شدهايد در عالم غيب است ، پس به پروردگار آسمان سوگند كه اين مطلب حق است ، مثل حق بودن و بى ترديد بودن سخن گفتن شما . « سوره ذاريات ، آيه 22 و 23 »