كردن است .
پس بنا بر تفسيرى كه ما براى كلمات آيه كرديم معناى آيه چنين مىشود : موسى - بعد از آنكه از ايمان آوردن فرعون و درباريانش مايوس شد و بطورى كه از سياق گفتارش در دعا استفاده مىشود يقين كرد كه جز بر ضلات خود و اضلال ديگران ادامه نمىدهد - عرضه داشت :
پروردگارا ! تو فرعون و هوادارانش را در برابر كفر و طغيانشان كيفر بدى دادى ، و آن كيفر اين است كه به آنان زينت و اموالى در زندگى دنيا دادى . پروردگارا ! و اين اراده تو بود كه آنان با اين زينت و اموال مغرور گشته پيروان خود را از راه تو منحرف سازند ، و اراده تو باطل شدنى نيست و غرضت هرگز لغو نمىباشد . پروردگارا ! به همين اراده ات و خشمى كه بر آنان گرفته اى ادامه بده و اموالشان را از مجراى نعمت بودن به مجراى نقمت و عذاب تغيير ده و دلهايشان را مسدود كن تا در نتيجه ايمان نياورند و به كفر خود ادامه بدهند ، تا برسند به موقفى كه در آن موقف ديگر ايمان سودى به حالشان ندارد ، و آن زمانى است كه عذاب الهى را ببينند . و اين دعا از موسى ( ع ) عليه فرعون و درباريانش همانطور كه گفتيم بعد از آن بود كه بطور كامل از ايمان آوردن آنها مايوس شد و يقين كرد كه از زنده بودنشان انتظارى جز گمراهى و گمراه كردن وجود ندارد ، نظير دعايى كه نوح ( ع ) عليه قومش كرد ، و بنا به حكايت قرآن گفت : « رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً » « 1 » . و حاشا بر ساحت مقدس انبياء ( ع ) كه سخنى بگويند كه منشاش صرف حدس و گمان باشد ، آن هم در موقعى كه با رب العالمين - جلت كبريائه و عز شانه - سخن مىگويند .
* ( « قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقِيما وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ » ) * بطورى كه سياق دلالت مىكند خطاب در اين آيه به موسى و هارون ( ع ) است ، مىفرمايد : دعاى شما دو نفر مستجاب شد . با اينكه در آيه قبلى دعا را تنها از موسى حكايت كرد ، و اين خود مؤيد گفته مفسرين است كه گفتهاند موسى هر زمان دعا مىكرد هارون آمين مىگفت ، چون آمين هم خود دعا است ، قهرا هر دو با هم دعا كردهاند ، هر چند كه متن دعا را تنها موسى ( ع ) گفته است .
كلمه « استقيما » تثنيه امر حاضر از مصدر « استقامت » ، و استقامت به معناى ثبات
هامش
( 1 ) پروردگارا از كافران كسى را بر روى زمين باقى مگذار كه اگر باقى بگذارى محققا و حتما بندگانت را گمراه نموده و از نسلشان هم غير از كافر و فاجر انسانى پديد نمىآيد . « سوره نوح ، آيه 27 » .