را بين دو شرط فاصله قرار داده با اينكه مىتوانست بفرمايد : « ان كنتم آمنتم باللَّه و اسلمتم له فتوكلوا عليه » در پاسخ مىگوييم : شايد وجهش اين باشد كه وضع آن دو شرط مختلف است ، براى اينكه برخى فقط يكى از اين دو شرط را داشتهاند ، و آن عبارت است از ايمان ، و اما اسلام را همه نداشتند ، چون تسليم در برابر خدا شدن از مراتب كمال ايمان است ، و چنين نيست كه ايمان بدون اسلام فرض نداشته باشد ، و واجب و ضرورى باشد كه هر مؤمنى مسلم هم باشد ، بلكه بهتر آن است كه مؤمن ايمان خود را به وسيله اسلام تكميل كند .
بنا بر اين ، مىتوان گفت جدا سازى بين دو شرط براى اشعار به اين معنا بوده كه يكى از اين دو شرط واجب و ضرورى است و مخاطبين به كلام موسى ( ع ) آن را دارا بودهاند ، و شرط ديگر مستحبّ است ، يعنى چيزى است كه سزاوار است هر مؤمنى خود را داراى آن بسازد . پس معناى كلام موسى ( ع ) اينست كه : اى قوم اگر چنانچه به خداى تعالى ايمان داريد - كه البته داريد - و اگر تسليم امر خدا هستيد - كه جا دارد بوده باشيد - پس بر خدا توكل كنيد . و بنا بر اين ، در آيه شريفه نكته اى لطيف به كار رفته كه لطفش بر كسى پوشيده نيست .
* ( « فَقالُوا عَلَى اللَّه تَوَكَّلْنا رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ ) * . . . * ( مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ » ) * مؤمنين به موسى ( ع ) در پاسخ دعوت موسى كه فرمود : « بر خدا توكل كنيد گفتند : بر خدا توكل مىكنيم ، و سپس دعا كردند كه پروردگارا ما را فتنه مردم ستمكار مكن » .
پس ، معلوم مىشود دعايى كه كردند نتيجه توكلى بوده كه بر خداى تعالى كردند ، و آن دعا اين بود كه اولا لباس ضعف و ذلت را از تن آنان بركند و ثانيا آنها را از قوم ستمكار نجات دهد .
خواسته و دعاى اولشان همان است كه در جمله * ( « رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ » ) * به آن اشاره كردند ، و علت و انگيزه اينكه چنين حاجتى را خواستند اينست كه آنچه اقوياى ستمگر را بر ضعفاى مظلومين غره و مسلط مىكند ضعف ( و ظلمپذيرى ) طبقه ضعيف است . پس ضعيف به علت همان ضعفى كه در او است فتنه قوى و مورد ستم او است ، هم چنان كه در قرآن كريم اموال و اولاد را - بدان جهت كه جاذبه و محبوبيت دارد - فتنه انسان خوانده و فرموده : « انَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ » « 1 » و معلوم است كه دنيا براى طالب آن فتنه است ، پس اينكه از پروردگارشان خواستند كه آنان را براى قوم ستمكار فتنه قرار ندهد ، در حقيقت درخواست اين
هامش
( 1 ) اموال و اولاد شما چيزى جز فتنه نيست . « سوره تغابن ، آيه 15 »