فرعون ايمان آوردند مادرانشان از بنى اسرائيل و پدرانشان از نژاد قبطى بودند ، و ذريه نامبرده راه مادران را پيش گرفته به موسى ايمان آوردند . بعضى « 1 » ديگر گفتهاند : ذريه بعضى از اولادهاى همان قبطيان بودند . و بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : منظور از اين ذريه همسر فرعون و مؤمن آل فرعون است كه داستانشان را قرآن هم آورده ، و نيز كنيز و زنى آرايشگر بودند كه در خدمت همسر فرعون بودند .
بعضى « 3 » ديگر از مفسرين گفتهاند : ضمير مذكور به موسى ( ع ) برمىگردد ، و منظور از « ذريه اى از قوم موسى » جماعتى از بنى اسرائيل است كه سحر آموخته بودند و در زمره ساحران در آن صحنه شركت داشتند و از هواداران فرعون بودند و با ديدن معجزه موسى به وى ايمان آوردند . بعضى « 4 » ديگر گفتهاند : منظور از ذريه ، همه بنى اسرائيل است كه ششصد هزار نفر بودند ، و اگر آنان را - با اينكه جمعيتى بسيار بودند - ذريه ناميده براى اينست كه به ضعف آنان اشاره كند . و بعضى « 5 » ديگر گفتهاند : منظور از ذريه ، دودمان اسرائيل است ، آنهايى كه موسى به سويشان مبعوث شده بود و در طول زمان هلاك شدند . ليكن وجوه و اقوالى كه نقل شد وجوه ضعيفى است ، چون در اين آيات و ساير آياتى كه به اين داستان اشاره دارد ، هيچ دليلى لفظ بر اين وجوه وجود ندارد .
و آنچه از سياق و زمينه گفتار برمىآيد و آيه شريفه نيز ظهور در آن دارد اينست كه ضمير به موسى برگردد ، و منظور از جمله * ( « ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِه » ) * بعضى از افراد ضعيف و طبقه ناتوان بنى اسرائيل است ، و اما بزرگان و اشراف و توانگران بنى اسرائيل ايمان نياوردند . اعتبار عقلى هم مؤيد اين ظهور است ، چون ما مىدانيم كه همگى بنى اسرائيل اسير و در تحت استعمار و استثمار فراعنه و محكوم به حكم آنان بودند ، و معمولا عادت در امثال اين موارد بر اين جارى است كه ( طبقه ضعيف سر از اطاعت حاكم برداشته پيرو پيامبرش مىگردد و ) طبقه اشراف و توانگران به هر وسيله اى كه شده مقام اجتماعى و حيثيت خانوادگى خود را حفظ مىكنند .
آرى ، تا بوده چنين بوده كه در چنين مواقعى طبقه اشراف سعى مىكنند به هر وسيله اى به درگاه جباران تقرب بجويند ، و آن دستگاه را با دادن مال و تظاهر به خدمتگزارى و وانمود كردن به اينكه خيرخواه دستگاهند و با دورى كردن از هر عملى كه خوشايند دستگاه نيست رضايت دستگاه را به دست آورند . اقوياى بنى اسرائيل نيز از اين روش مستثناء نبودند و نمىتوانستند
هامش
( 1 و 2 و 3 و 4 ) مجمع البيان ، ج 3 ، جزء 11 ، ص 83 .
( 5 ) الدر المنثور ، ج 3 ، ص 314 .