بطور آشكار و علنى با موسى موافقت نموده تظاهر كنند به اينكه به وى ايمان آوردهاند .
علاوه بر اين ، داستانهايى كه در قرآن كريم از بنى اسرائيل حكايت شده عادلترين گواه است بر اينكه بسيارى از گردنكلفتان و مستكبرين بنى اسرائيل تا اواخر عمر موسى ( ع ) به وى ايمان نياوردند هر چند كه به ظاهر تسليم او شده و در همه دستوراتش اطاعتش مىكردند ، چون دستوراتى كه آن جناب صادر مىكرد همه براى نجات بنى اسرائيل بود ، از اقويا نيز مىخواست كه در اين راه بذل مساعى كنند ، و اين چيزى نبوده كه اقويا از پذيرفتنش سر باز زنند براى اينكه آنچه موسى مىگفت به صلاح قوميت و حريت آنان و به نفع تك تك افراد آنان بود ، پس نبايد اطاعتشان از اين دستورات را پاى ايمان به حساب آورد . آرى ، اطاعت در اين گونه امور امرى است ، و ايمان آوردن به خدا و بدانچه رسول خدا آورده امر ديگرى .
و بنا بر اين ، معناى كلمه « و ملائهم » روبراه مىشود به اينكه ضمير را به ذريه برگردانيم ، و كلام چنين معنا دهد كه كسى به موسى ايمان نياورد مگر ذريه اى از قوم موسى كه با ترس و لرز از فرعون و از اقوياى بنى اسرائيل ايمان آوردند ، و در نتيجه كلام اين معنا را افاده كند كه : ضعفاى از بنى اسرائيل در ايمان آوردن هم از فرعون ترس داشتند و هم از اشراف قوم خود ، زيرا چه بسا كه اشراف ، آنان را از ايمان آوردن منع مىكردند ، حال يا به خاطر اينكه خودشان ايمان نداشتند و يا به خاطر اينكه پيش فرعون تظاهر كنند كه ما هوادار توايم ، و به اين وسيله او را دلخوش سازند تا او هم بر اينان تنگ نگيرد و يا حد اقل كمى از شدت آزار و اذيتشان بكاهد .
و اما اينكه بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند كه : ضمير ، به فرعون برمىگردد ، و دليل آوردهاند كه فرعون يك نفر نبوده بلكه درباريانى داشته و به اين جهت ضمير جمع « هم » در اينجا به كار رفته ، و يا گفتهاند به ذريه برمىگردد ، چون ملا ذريه اى از قبط بودهاند ، تفسيرى است كه به هيچ وجه قابل قبول نيست ، مخصوصا وجه اول « 2 » « ان يفتنهم » يعنى ذريه موسى در حالى كه ايمان مىآورند از آن ترس داشتند كه ملا و اشراف بنى اسرائيل آنان را عذاب دهند تا دوباره به كيش ايشان برگردند . و منظور از جمله * ( « وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الأَرْضِ » ) * اينست كه اين ترس را داشتند ، و ظرف همچنين ظرفى بود كه فرعون تسمه از پشت همه كشيده بود و در ظلم و
هامش
( 1 ) تفسير الكبير ، ج 17 ، ص 144 - 145 .
( 2 ) براى اينكه هيچ عاقلى در عبارت * ( « مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِمْ » ) * ضمير هم كه ضمير جمع است را به فرعون و در باريان او برنمىگرداند ، وجه دوم هم از اين نظر بى اعتبار است كه معقول نيست ملا ذريه يعنى سران بنى اسرائيل از قبطيان باشند . « مترجم »