صرف اثبات عدم خوف و عدم حزن در روز قيامت ثابت نمىكند كه در دنيا خوف و حزن دارند ، ( چون به قول معروف اثبات شىء نفى ما عدا نمىكند ) . بله ، البته بين دو نشاة دنيا و آخرت فرق هست ، و آن اين است كه در آخرت نعمتها و كرامتها همه خالصند و نهايت درجه از صفا و خلوص را دارند ، ولى همين نعمتها و كرامتها در دنيا مشوب و ناخالصند .
و نظير آن آيات آيه زير است كه مىفرمايد : « إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّه ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ ، نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الآخِرَةِ » « 1 » هر چند اين آيات ظاهرند در اينكه اين نازل شدن و بشارت آوردن ملائكه در روز مرگ صورت مىگيرد ، چون فرموده : « كُنْتُمْ تُوعَدُونَ - وعده اش به شما داده شده بود » و نيز فرموده : « أَبْشِرُوا - مژده باد شما را به بهشت » ، و ليكن همانطور كه قبلا نيز گفتيم صرف اثبات يك زمان ، كافى نيست در نفى زمان ديگر .
اين بود نظريه ما ، كه اطلاق لفظ آيه بر آن دلالت مىكرد ، و آيات ديگر هم آن را تاييد مىنمود ، ولى بيشتر مفسرين جمله * ( « لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ » ) * را مقيد به روز مرگ و روز قيامت نموده ، و در اين نظريه به آيات مربوط به آخرت استناد جستهاند و خصوصيتى را كه لفظ * ( « الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ » ) * دارد در نظر نگرفته خيال كردهاند كه ايمان و تقوا دو امر متقارب و ملازم يكديگرند ، و چنين نتيجه گرفتهاند كه آيه مىخواهد بگويد : « اولياى خدا كه همان متقين از اهل ايمان هستند در آخرت نه خوفى دارند و نه اندوهى » ولى خواننده محترم خود مىداند كه اين تقييد هيچ دليلى ندارد .
و بعضى « 2 » از مفسرين نظريه ما را اختيار كرده و گفتهاند « جمله مورد بحث هم شامل خوف و اندوه دنيا مىشود و هم خوف و اندوه آخرت » و ليكن از يك جهت ديگر معناى آيه را تباه كرده و گفتهاند : مراد از اولياى خدا آن طور كه آيه بعدى تفسيرش مىكند همه متقين از مؤمنيناند ، و مراد از اينكه فرمود : خوف و اندوهى ندارند اين است كه مؤمنين با تقوا ، نه آن خوفى را كه بر كفار و فاسقان و ظالمان عارض مىشود - كه همان اهوال موقف محشر و عذاب آن موقف و عذاب آخرت است - دارند ، و نه اندوه آنان را ، چون كفار اين اندوه را دارند كه چرا تا در دنيا بودند براى امروز خود كارى نكردند ، و مؤمنين با تقوا نه آن خوف را دارند و نه اين اندوه را ،
هامش
( 1 ) محققا كسانى كه گفتند پروردگار ما اللَّه است ، و سپس استقامت ورزيدند ، ملائكه بر آنان نازل مىشوند و اين بشارت را مىآورند كه نترسيد و غمگين مباشيد و خرسندى كنيد به بهشتى كه قبلا وعده اش به شما داده شده ، ما اولياى شماييم هم در زندگى دنيا و هم در آخرت . « سوره فصلت ، آيه 30 و 31 » .
( 2 ) تفسير المنار ، ج 11 ، ص 416 .