شهادت معتقد شود ، و بطور اجمال و بى چون و چرا قبول داشته باشد كه اسلام دين حق است ، هر چند كه بطور تفصيل به همه عقائد حقه دين معتقد نشده باشد ، به همين جهت است كه در آيه سوره يوسف اين معنا را ممكن شمرده كه ايمان به خدا از پاره اى جهات با شرك جمع شود ، و فرموده : « وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّه إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ » و اين مرحله از اسلام و ايمان به تدريج صفا و نمو پيدا مىكند تا آنجا كه بنده خدا از هر جهت و در تمامى امورى كه به خداى تعالى برگشت مىكند - كه قهرا همه امور عالم است ، زيرا برگشت تمامى امور به خداست - بى چون و چرا تسليم خدا شود ، و هر درجه كه اسلام آدمى بالا برود يك درجه نيز به ايمان او اضافه مىشود ، يعنى داراى ايمانى مناسب با لوازم آن مرتبه از اسلام مىگردد ، تا آنجا كه بنده خدا به حقيقت معناى الوهيت تسليم امر پروردگارش مىشود ، و حقيقتا خود را عبد و خدا را إله و معبود خود مىداند .
اينجاست كه ديگر اعتراض و خشم از او سر نمىزند ، در برابر هيچ امرى از قضاء و قدر و حكم پروردگارش ناراحت نمىشود و بر هيچيك از خواسته هاى او اعتراض نمىكند . در مقابل اين مرحله از تسليم ايمانى قرار دارد كه همان يقين به اللَّه است ، و يقين به تمامى آنچه كه به اللَّه برگشت دارد ، و اين ايمان كاملى است كه به وسيله آن عبوديت عبد به حد تمام مىرسد ، و ديگر نقصى در ايمانش باقى نمىماند .
خداى تعالى در باره چنين ايمانى فرموده : « فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً » « 1 » و به نظر مىرسد كه همين مرتبه از ايمان و يا مرتبه اى نزديك به اين مرتبه ، مراد آيه شريفه * ( « الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ » ) * باشد ، چون گفتيم ايمان در اين جمله ايمانى است بعد از تقواى مستمر نه ايمان ابتدايى كه ايمان مرتبه اول است ، به بيانى كه گذشت .
علاوه بر اين ، در آيه مورد بحث اهل اين مرتبه از ايمان را اينطور معرفى و توصيف كرده كه : * ( « لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ » ) * ، و اين جمله به خوبى دلالت مىكند بر اينكه منظور از اين ايمان ، درجه عالى از ايمان است ، آن ايمانى كه با آن معناى عبوديت و مملوكيت صرف ، براى بنده به حد كمال مىرسد ، و بنده غير از خداى واحد بى شريك مالكى نمىبيند و معتقد
هامش
( 1 ) پس به پروردگارت سوگند كه اين مردم ايمان نمىآورند و ايمانشان ايمان واقعى نيست ، مگر وقتى كه تو را در اختلافهايى كه بينشان پديد مىآيد حكم قرار دهند ، و چون در رفع اختلافهايشان حكمى كردى ، در دل خود هيچ ناراحتى از قضاوت تو احساس نكنند ، و به تمام معنا تسليم حكم تو باشند . « سوره نساء ، آيه 65 »