است براى انبساط و سرور ، تا يكى از اين دو .
ممكن است اين احتمال را بدينگونه تقويت كنيم كه در جمله * ( « بِفَضْلِ اللَّه وَبِرَحْمَتِه » ) * حرف « باء » كه باء سببيت است هم بر سر فضل در آمده و هم بر سر رحمت ، چون تكرار اين حرف اشعار دارد بر اينكه هر يك از فضل و رحمت سببى است مستقل و منظور از هر دو يك چيز نيست ، هر چند كه در جمله : * ( « فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا » ) * حرف باء بر سر كلمه « ذلك » كه اشاره به هر دو است آمده ، و آدمى خيال مىكند كه منظور از فضل و رحمت يك چيز است ، كه اشاره را مفرد آورده و نفرموده : « فبذلكما : پس به اين دو » . و ليكن اين مفرد آوردن براى اين نبوده كه بفهماند منظور از فضل و رحمت يك چيز است ، بلكه منظور اين بوده كه بفهماند سود حاصل از مجموع فضل و رحمت آن قدر بيشتر از سود حاصل از فضل به تنهايى است كه جا دارد انسان عاقل فرح و سرور خود را منحصر در آن كند ، و در سود حاصل از فضل ( منافع مادى و دنيايى ) به تنهايى مصرف نكند .
البته اين احتمال هم هست كه منظور از فضل غير از رحمت باشد ، ولى منظور منافع مادى دنيايى نباشد ، بلكه منظور امورى باشد كه در آيه قبلى ذكر شده بود ، يعنى « موعظه » و « شفاء ما فى الصدور » و « هدى » ، و منظور از رحمت خصوص رحمت اخروى خاص به مؤمنين نباشد ، بلكه مراد همان معنايى باشد كه در آيه قبلى داشت ، و آن عبارت بود از عطيه خاصه الهى به مؤمنين يعنى سعادت دنيايى و آخرتى آنان .
و معناى آيه بنا بر اين احتمال چنين مىشود : آن موعظه و شفاء ما فى الصدور و هدى كه خداى تعالى به عموم انسانها تفضل كرده و آن رحمت كه به خصوص مؤمنين داده و آنان را به زندگى طيب رسانيده سزاوارتر است به اينكه به داشتن آن ، فرح و سرور داشته باشند تا اين اموالى كه براى خود جمع مىكنند .
و چه بسا كه اين وجه به آيه زير نيز تاييد شود كه فرموده : « وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُه ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَلكِنَّ اللَّه يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ » « 1 » ، چون در اين آيه تزكيه انسانها را به فضل و رحمت خدا نسبت داده و اين به فهم آدمى بعيد است كه در آيه شريفه تزكيه را مستند به فضل به معناى عطيه عامه ( منافع مادى دنيايى ) كرده باشد . و باز از مؤيداتى كه اين وجه را تاييد مىكند اين است كه با روايات وارده در تفسير آيه سازگار است ، و در آن روايات -
هامش
( 1 ) و اگر فضل و رحمت خدا به شما نبود احدى از شما تا ابد تزكيه نمىشد ، و اين خداى تعالى است كه هر كس را بخواهد تزكيه و پاك مىكند . « سوره نور ، آيه 21 »