اينكه آن حالت بد و خبيث روحى كه داشتم و مرا به سوى شقاوت و بدبختى سوق مىداد و عيش خوش مرا مكدر مىساخت ، و خير دنيا و آخرت مرا از بين مىبرد ، از بين رفت و زائل گرديد .
و كلمه « هدى » به معناى راهنمايى به سوى مطلوب است ، اما نه به هر نحو كه صورت بگيرد ، بلكه - بطورى كه راغب گفته - : « راهنمايى به لطف و نرمى است » « 1 » و ما در تفسير آيه شريفه « فَمَنْ يُرِدِ اللَّه أَنْ يَهْدِيَه يَشْرَحْ صَدْرَه لِلإِسْلامِ » « 2 » در جلد هفتم اين كتاب بحثى در اين باره ايراد كرديم .
و كلمه « رحمت » به معناى تاثر قلب است اما نه هر تاثرى بلكه تاثر خاصى كه از مشاهده ضرر و يا نقص در ديگران به آدمى دست مىدهد و آدمى را وا مىدارد كه در مقام جبران ضرر و اتمام نقص او برآيد ، ولى وقتى اين كلمه به خداى تعالى كه اجل از داشتن قلب است نسبت داده شود ، ديگر به معناى تاثر قلبى نيست ، بلكه به معناى نتيجه آن تاثر است ، نتيجه تاثر در ما آدميان اين بود كه در مقام جبران نقص طرف برآئيم ، رحمت خداى تعالى نيز به همين معنا است . پس اينكه مىگوئيم خدا رحيم است ، معنايش اين است كه نقص بنده را جبران نموده حاجتش را برآورده و بيماريش را شفا مىدهد ، و در يك عبارت جامع : « رحمت خدا منطبق است به اعطاى او و افاضه وجود بر خلقش » .
البته اين نسبت هم تفاوت مىكند ، اگر رحمت او را به مطلق خلقش نسبت دهيم منظور از اين رحمت ( رحمت رحمانى او ) دادن هستى به خلق است ، و نيز دادن بقاء و رزقى كه بقاى خلق را امتداد مىدهد ، و نيز دادن ساير نعمتهايى كه به فرموده خودش قابل شمارش نيست :
« وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّه لا تُحْصُوها » « 3 » . و اما اگر رحمت خدا را به مؤمنين نسبت دهيم ، در اين صورت منظور از آن ، ( رحمت رحيميه او ) رحمتى خواهد بود كه مختص به مؤمنين است ، و آن عبارت است از سعادت زندگى انسانى انسان ، و آن سعادت مظاهر مختلفى دارد كه خداى تعالى آنها را تنها به مؤمنين مرحمت مىكند نظير داشتن معارف حقه الهيه ، اخلاق كريمه ، اعمال صالحه و حيات طيبه در دنيا و آخرت و جنت و رضوان .
و به همين جهت است كه وقتى قرآن را توصيف مىكند به اينكه رحمت براى مؤمنين
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « هدى » .
( 2 ) « سوره انعام ، آيه 125 » .
( 3 ) و هر قدر نعمت خدا را بشماريد به آخرش نمىرسيد . « سوره ابراهيم ، آيه 34 و سوره نحل ، آيه 18 » .