اينكه انسان ساعت بساعت و دقيقه بدقيقه به ياد پروردگارش باشد ، و اگر احيانا غفلت و نسيانى دست داد مجددا مبادرت به ذكر نموده و نگذارد كه غفلت در دلش مستقر گردد ، و در آيه بعدى نيز دلالت بر اين معنا هست ، و به زودى خواهد آمد .
پس آنچه كه از آيه استفاده مىشد استمرار بر ذكر خدا در دل است در حالت تضرع و خيفه ساعت بساعت و ذكر به زبان در صبح و شام .
* ( « إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِه وَيُسَبِّحُونَه وَلَه يَسْجُدُونَ » ) * ظاهر سياق آيه مىرساند كه در مقام بيان علت امرى است كه در آيه سابق بود ، بنا بر اين ، معنايش اين مىشود : به ياد پروردگارت باش چنين و چنان ، زيرا كسانى كه نزد پروردگارت هستند ، همين طورند ، يعنى به ياد آر پروردگارت را تا از كسانى باشى كه نزد پروردگارت هستند ، و از زمره آنان خارج نشوى .
و به همين بيان روشن شد كه منظور از اينكه فرمود : « كسانى كه نزد پروردگار توأند » تنها ملائكه نيستند ، هم چنان كه بعضى از مفسرين تفسير كردهاند ، زيرا معنا ندارد بگوييم : تو اين چنين به ياد پروردگارت باش ، براى اينكه ملائكه همين طور به ياد اويند ، بلكه از لفظ * ( « عِنْدَ رَبِّكَ » ) * استفاده مىشود كه مقصود مطلق مقربين درگاه خدايند ، چون اين تعبيرى است كه حضور بدون غيبت را مىرساند .
و از آيه ظاهر مىشود كه قرب به خدا تنها به وسيله ياد و ذكر او حاصل مىشود ، و به وسيله ذكر است كه حجابهاى حائل ميان او و بنده اش بر طرف مىگردد ، و اگر ذكرى در كار نباشد جميع موجودات نسبت به نزديكى به او و دورى از او يكسان مىبودند و از اين نظر هيچ اختلافى ميان موجودات نمىبود كه يكى به او نزديكتر و يكى دور تر باشد .
و در جمله * ( « لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِه وَيُسَبِّحُونَه وَلَه يَسْجُدُونَ » ) * امور سه گانه اى ذكر شده كه ذكر باطنى مانند ذكر زبانى به آن متصف مىشود ، توضيح اينكه ، نفس مىتواند متصف باشد به حال عدم استكبار و به حال تقديس خدا ، و به حال سجده ، و كمال خشوع در برابر او عينا همانطورى كه ذكر زبانى كه مقصود از آن عمل خارجى است مىتواند به اين سه حالت متصف باشد ، و چنان نيست كه تسبيح مختص به زبان و سجده مختص به ساير اعضاء بوده باشد ، هم چنان كه آيه « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه » « 1 » و آيه « وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ » « 2 » و
هامش
( 1 ) و هيچ چيز نيست مگر اينكه تسبيحگوى به حمد او است . سوره اسرى آيه 44
( 2 ) گياه بىساقه و درخت سجده مىكنند . سوره رحمان آيه 6