كه همان شيطانهايند ، هم چنان كه در آيه « إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ » « 1 » چنين تعبيرى به كار رفته ، و كلمه « يقصرون » به معناى كوتاه آمدن و اطاعت نهى است .
و معناى آيه اين است كه : كسانى كه تقوى پيشه خود كردهاند حالشان نسبت به تذكر و ابصار چنين است ، اما مشركين در همين حال كه مردم با تقوى آن طورند اينان گرفتار برادران جنى خود هستند كه همواره ايشان را به سوى كژى و گمراهى مىكشانند و در اين راه كمكشان مىكنند ، و يك لحظه از كشاندن و يارى كردن آنان كوتاه نمىآيند . و يا معنايش اين است كه :
خود مشركين از شرك كوتاه نمىآيند و از گمراهى دست بر نمىدارند .
* ( « وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قالُوا لَوْ لا اجْتَبَيْتَها . . . » ) *
« اجتباء » از باب افتعال از « جباية » و به معناى جمع آورى كردن است ، و اينكه گفتند : « چرا جمع آورى نكردى آن را » كلامى است از ايشان كه به منظور تهكم و سخريه گفتهاند و معنايش بطورى كه از سياق بر مىآيد اين است كه : تو وقتى آيه هاى قرآن را برايشان بخوانى تكذيبت مىكنند ، و اگر آيه اى برايشان نبرى و يا دير كنى مىگويند چرا نرفتى از اين حرفهايى كه اسمش را آيه گذاشته اى از اين طرف و آن طرف جمع آورى كنى و براى ما بياورى ؟ * ( « قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ ما يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي » ) * بگو : من از خود چيزى ندارم ، تنها گوش به فرمان دستوراتى هستم كه پروردگارم به من وحى مىفرستد ، * ( « هذا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ » ) * و اين قرآن بصيرتهايى است از ناحيه پروردگار شما ، او مىخواهد شما را به وسيله آن بينا و روشن كند * ( « وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ » ) * .
* ( « وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَه وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ » ) * « انصات » سكوت توأم با استماع است ، و بعضى گفتهاند : به معناى استماع با سكوت است ، و معناى « أنصت الحديث و انصت للحديث » اين است كه به حديث گوش مىداد در حالى كه سكوت كرده بود ، و « انصته غيره » يعنى ديگرى به سخن او گوش داد و « انصت الرجل » يعنى ساكت شد ، پس معناى جمله مورد بحث اين شد كه : گوش فرا دهيد به قرآن و ساكت شويد . هر چند گفتهاند اين آيه در باره نماز جماعت و گوش دادن به قرائت امام جماعت است و ليكن بحسب دلالت عام است .
* ( « وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ . . . » ) *
ذكر و ياد پروردگار را به دو قسم تقسيم كرده ، يكى توى دل و يكى به زبان و آهسته ،
هامش
( 1 ) اسراف كنندگان برادران شيطانهايند . سوره اسرى آيه 27