از اين آيات به خوبى استفاده مىشود كه به هيچ وجه ضلالت و پرستيدن غير خدا را نمىشود به آدم نسبت داد هر چند آدم را پيغمبر هم ندانيم و يا در باره پيغمبران قائل به عصمت نباشيم .
تا اينجا گفتگوى ما در اين بود كه آيه راجع به داستان دو فرد از افراد بشر بنام آدم و حوا نبوده بلكه راجع به شرح حال نوع بشر است ، حالا مىگوييم ممكن هم هست آيه را مربوط به داستان شخصى آن دو گرفت و ليكن به اين بيان كه مقصود از اينكه فرمود : « براى خدا شركاء گرفتند » اين است كه سرگرم تربيت فرزند خود شده و در باره او به تدبير اسباب و عوامل پرداخته ، و همين معنا ايشان را از خلوص در بعضى از توجهات كه به پروردگار خود داشتند باز داشت .
و اين احتمال را جمله * ( « لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ » ) * هم كه حكايت كلام آن دو است تاييد مىكند ، توضيح اينكه در تفسير اوائل اين سوره در ذيل جمله « وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ . . . » ،
گفته شد كه « شاكرين » در عرف قرآن « مخلصون » - به فتح لام - هستند كه ابليس راهى براى اغواى ايشان نداشته و غفلت در دل ايشان رخنه نمىكند ، پس عتابى كه در جمله * ( « فَتَعالَى اللَّه عَمَّا يُشْرِكُونَ » ) * به آن دو شده بخاطر شرك يعنى اشتغال به غير خدا از قبيل اسباب هستى ، و باز ماندن از اخلاص در توجه به خدا است . ليكن يك اشكال در اين احتمال باقى مىماند ، و آن اين است كه اگر مقصود اين بود چرا جمله فوق را به صورت جمع آورده و علاوه ، بعد از آيه مورد بحث هم صحبت را كشانيد به توبيخ از شركى كه ظاهرش پرستش غير خدا است .
اين دو اشكال را بعضى از مفسرين چنين جواب دادهاند . اين آيه در اينكه اول در باره خصوص آدم صحبت كرده و در آخر بيان را عمومى كرده است عكس آيه « هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ » « 1 » مىباشد ، زيرا اول ، خطاب را به عامه مردم متوجه نموده و در باره گرداندن ايشان در خشكى و ترى صحبت كرده و در آخر خطاب را مختص دريانوردان كرده است .
آيه مورد بحث هم اول خصوص داستان آدم و همسرش را ذكر كرده و مقصودش از جمله * ( « هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها » ) * تنها آن دو بوده و ليكن بعد از
هامش
( 1 ) او آن كسى است كه شما را در خشكى و دريا مىگرداند ، تا آنجا كه در كشتى قرار مىگيريد ، و كشتىها با وزش بادهاى مطبوع ، ايشان را به راه مىاندازد . سوره يونس آيه 22