هنگام طوفان و تلاطم دريا و آنجا كه امواج با سرنوشت او بازى مىكند تمام توجهش معطوف به پروردگارش مىشود ، هر چند تا آن روز پروردگارى را بندگى نكرده باشد ، و خودش هم نفهمد كه الآن دلش به كجا تكيه دارد ، چون اين حالت يك حالت قلبى و درونى است كه خواه ناخواه با توجه و بىتوجه به انسان دست مىدهد .
پدر و مادر نيز نسبت به فرزند همين حال را دارند ، و از سويداى دل منقطع به سوى پروردگارشان هستند ، و چنين زبانحالى دارند كه « پروردگارا اگر به ما فرزندى صالح و مطابق دلخواهمان روزى كنى البته از شكرگزارانت خواهيم شد » و وقتى خداوند اين خواسته درونى ايشان را مستجاب مىكند و فرزند صالحى به ايشان ارزانى مىدارد همين پدر و مادر در امر اين فرزند براى خدا شريك قائل شده و در حفظ و تربيت او به هر دست آويزى دست زده و به هر پناهگاهى پناهنده مىشوند .
مؤيد اين معنايى كه براى آيه كرديم ذيل خود آيه است كه مىفرمايد : * ( « فَتَعالَى اللَّه عَمَّا يُشْرِكُونَ » ) * چون اگر مقصود از « نفس » و « زوج آن » - كه در صدر آيه بود - دو نفر معين از افراد انسان مثلا از قبيل آدم و حوا باشد حق كلام اين بود كه در ذيل آيه بفرمايد : « فتعالى اللَّه عما اشركا - و يا بفرمايد : عن شركهما پس بزرگتر است خدا از آن چيزى كه آن دو براى خدا شريك گرفتند و يا بزرگتر است از شركى كه آن دو ورزيدند » ( و چون به صيغه جمع آورد معلوم مىشود آيه راجع به سرگذشت آدم و حوا نيست بلكه راجع به شرح حال نوع انسانى است ) .
علاوه بر اين ، خداى تعالى بعد از آيه مورد بحث آيات ديگرى قرار داده كه همه شرك را مذمت و مشركين را توبيخ مىكند ، و مخصوصا ظاهر از آنها اين است كه منظور از شرك در آنها پرستيدن غير خدا است ، و حاشا كه آدم صفى اللَّه غير خدا را پرستيده باشد ، با اينكه خداوند خودش تصريح كرده به اينكه آدم را برگزيده و هدايت فرموده ، و نيز خودش تصريح كرده به اينكه هر كه را كه او هدايت كند ديگر گمراهى در او راه ندارد ، و چه گمراهى بالاتر از پرستيدن غير خدا است ؟
خداوند متعال يك جا فرموده : « ثُمَّ اجْتَباه رَبُّه فَتابَ عَلَيْه وَهَدى » « 1 » و جاى ديگرى مىفرمايد : « وَمَنْ يَهْدِ اللَّه فَهُوَ الْمُهْتَدِ » « 2 » و يك جا هم مىفرمايد : « وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّه مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَه إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ » « 3 » .
هامش
( 1 ) پس پروردگارش او را برگزيد ، و بازگشتش را بپذيرفت و او را هدايت كرد . سوره طه آيه 122
( 2 ) و كسى كه خدا او را هدايت كند پس او است هدايت يافته . سوره اسرى آيه 97
( 3 ) كيست گمراه تر از كسى كه غير خدا كسى را مىخواند كه تا روز قيامت هر چه از او بخواهد او برآورده نمىكند . سوره احقاف آيه 5