خطاب خداوند را فهميدهاند ؟ و اگر عقل داده و آن گاه از آنان ميثاق گرفته و همين معنا را مبناى صحت تكليف قرار داده ، بايستى هيچ يك از افراد ذريه اين ميثاق را فراموش نكنند ، چون به نفس آيه شريفه كه مىفرمايد : * ( « أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ » ) * وقتى اخذ ميثاق حجت را تمام مىكند و مبناى صحت تكليف مىتواند باشد كه مكلف آن ميثاق را به ياد داشته باشد و فراموش نكند ، و حال آنكه ما كه همان ذريه هستيم جز همين خلقت دنيوى خود چيزى از عالم ذر بخاطر نداريم ، و اين خود شاهد است كه منظور آيه شريفه جز همين موقف دنيايى انسان و احساس حاجتش به ربى كه مالك و مدبر او و رب هر چيز ديگرى باشد چيز ديگرى نيست .
2 - معقول نيست كه از تمامى عقلا و گروه بىشمار آنان يك نفر يافت نشود كه خاطرات عالمى را كه ديده و شناخته به يادش نمانده باشد ، و حال آنكه اين خاطره دور تر از خاطرات دنيايى بهشتيان نيست ، بهشتيان بطورى كه قرآن كريم در چند جا حكايت كرده خاطرات دنيايى خود را از ياد نمىبرند ، از آن جمله فرموده : « قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ . . . » « 1 » و نظير آن را از اهل دوزخ حكايت كرده و فرموده : « وَقالُوا ما لَنا لا نَرى رِجالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الأَشْرارِ » « 2 » و همچنين آيات ديگر .
و اگر جايز باشد كه چنين جمعيت بىشمارى خاطره خود را فراموش كنند چرا جايز نباشد بگوييم خداوند در روزگار گذشته مردم را مكلف به تكاليفى كرده و پس از مرگ دوباره ايشان را زنده كرده تا جزا و پاداش آن روزشان را بدهد ، و مردم آن زندگى اول خود را فراموش كرده و اين زندگى كه دارند زندگى دوم ايشان است ، و خلاصه ، لازمه اين حرف صحت گفتار تناسخىها است كه مىگويند « معاد عبارت است از بيرون شدن جان از كالبد يك انسان و حلول او در يك كالبد ديگر و كيفر و پاداش ديدن در اين كالبد » .
3 - رواياتى كه مىگويد « خداوند ذريه آدم را از صلب آدم اخذ و از آنان ميثاق گرفته » مخالف ظاهر آيه اى است كه مىفرمايد : « پروردگار تو از بنى آدم گرفت » و نفرمود : « از آدم گرفت » و نيز آيه شريفه اى كه مىفرمايد « از پشتهاى ايشان » و نفرمود : « از پشت او » و نيز مىفرمايد : « ذريه ايشان را » و نفرموده « ذريه او را » ، علاوه بر اين ، آيه شريفه مىفرمايد :
هامش
( 1 ) گوينده اى از ايشان گفت مرا دوستى بود . سوره صافات آيه 51
( 2 ) و گفتند چه شده است ما را كه نمىبينيم مردانى را كه ايشان را از اشرار مىشمرديم . سوره ص آيه 62