علوم ديگر براى انسان حاصل شود ، و چگونه ممكن است و حال آنكه ساير علوم مولود احتياج انسان است . و همانطور كه در جاى خود مسلم شده و نوع انسانى در اين علوم به تدريج و به مقدار احساس باطنى خود به احتياج پيش رفته و مىرود .
پس آنچه كه از دو آيه مورد بحث بدست آمد اين شد كه خداى سبحان نسل بشر را از يكديگر متمايز كرده و بعضى ( فرزندان ) را از بعض ديگر ( پدران ) اخذ نموده آن گاه همه آنان را بر خودشان گواه و از همه بر ربوبيت خود پيمان گرفته ، پس هيچ فردى از سلسله پدران و فرزندان از اين اشهاد و از اين ميثاق غافل نمانده تا آنكه بتوانند همه ايشان به غفلت و يا فرزندان به شرك و عصيان پدران احتجاج كنند و خود را تبرئه نمايند .
و لذا عده اى از مفسرين گفتهاند : مقصود از ظرف « اذ » در جمله * ( « وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ » ) * دنيا است ، و اين دو آيه اشاره دارند به سنت خلقت الهى ، آن سنتى كه خداوند در خلقت انسان در دنيا جارى نموده ، چون خداى سبحان ذريه انسان را از پشت پدران بيرون و به ارحام مادران منتقل و از آنجا به دنيا مىآورد ، و همگى را در خلال زندگيشان بر نفوس خود گواه گرفته ، و آثار صنع و آيات وحدانيت خود را به همه ايشان ارائه مىدهد ، و آنان را به وجوه احتياجات كه از همه طرف ايشان را احاطه و مستغرق نموده واقف مىسازد ، و از همين راه به وجود و وحدانيت خود راهنماييشان مىكند ، گويا در اين شرايط ايشان را مخاطب قرار داده و مىفرمايد : آيا من پروردگار شما نيستم ؟ و ايشان به زبان حال جواب مىدهند : چرا ، ما خود به اين معنا شهادت مىدهيم ، و معترفيم كه تويى رب ما و به غير از تو ما را ربى نيست . و خداوند اين كار را كرد تا در روز قيامت عليه او احتجاج نكنند و نگويند : ما از معرفت تو غافل بوديم ، و يا ذريه ايشان نگويند كه پدران ما مشرك شدند و ما را مشرك بار آوردند ، و ما هيچگونه معرفتى به اين مطلب نداشتيم .
همين عده از مفسرين رواياتى را كه دلالت بر عالم ذر دارد و مىگويد : « خداوند ذريه آدم را از پشت او بيرون كشيده و ايشان را كه به شكل ذره هايى بودند عليه خود آنها گواه گرفته و خود را به ايشان شناسانيد ، و از آنان بر ربوبيت خود گواه گرفت و بدين وسيله حجت را بر ايشان تمام كرد » طرح نموده و آنها را حجت ندانسته و در ابطال دلالت اين دو آيه بر عالم ذر و طرح روايات مزبور و مخالفت آنها با ظاهر قرآن وجوهى ذكر كردهاند كه ذيلا ايراد مىگردد .
1 - بنا به مضمون اين روايات داستان عالم ذر از دو حال بيرون نيست ، يا اين است كه ذريه را كه خداوند از صلب آدم استخراج كرده به آنها عقل داده و سپس مورد خطاب خود قرار شان داده است ، و يا اينكه عقل نداده ، اگر عقل نداده پس چگونه مساله توحيد را درك نموده و