( مجسم جلوه دادن معنا ) نمود و روايات هم از حيث سند طورى نيستند كه بتوانند مفسر آيه باشند ، زيرا يا مرفوعه است و روات آخر سند در آنها ذكر نشده ، و يا موقوفه است و مروى عنه ذكر نشده ، و اين گونه روايات حجت نيستند .
اين بود پاره اى از اشكالاتى كه مفسرين بر دلالت آيه و حجيت روايات دال بر عالم ذر ايراد كردهاند ، و قائلين به عالم ذر كه عبارتند از همه علماى حديث و جمعى از مفسرين ، همه اين اشكالات را جواب دادهاند ، و اينك جوابهاى هر يك از آنها ذيلا از نظر خواننده محترم مىگذرد .
1 - اينكه گفتيد : « بايستى هيچ يك از ذريه اين ميثاق را فراموش نكنند » صحيح نيست ، زيرا فراموش كردن موقف ميثاق و خصوصيات آن ضررى به تماميت حجت نمىزند ، آنچه ضرر مىزند فراموش كردن اصل ميثاق و از دست دادن معرفت به وحدانيت پروردگار است ، و اين نه فراموش مىشود ، و نه از صفحه دل زايل مىگردد ، و همين بس است براى تماميت حجت ، به شهادت اينكه اگر جنابعالى بخواهى از شخصى ميثاق و عهدى بگيرى و او را به خانه خود دعوت نموده و پذيرايى كنى و تا آنجا كه قدرت دارى براى گرفتن اين عهد بيخ گوشش بخوانى ، بشارتش دهى ، انذارش كنى تا سرانجام عهد را از او بگيرى مادامى كه اين شخص اصل ميثاق و عهد را از ياد نبرده باشد ، ماخوذ به عهد خود هست ، هر چند خصوصيات پذيرايى آن روز منزل تو را فراموش كرده باشد .
2 - ممتنع بودن اينكه گروه بىشمار ذريه ، همگى خاطرات عالم ذر را فراموش كنند صرف استبعاد است و هيچ دليلى بر اين امتناع نيست ، علاوه بر اينكه اصل ميثاق كه همان معرفت به ربوبيت پروردگار است فراموش نشده و نمىشود ، و به ياد داشتن همين مقدار از آن خاطرات براى تماميت حجت كافى است . و اينكه مساله مورد بحث را با مساله تناسخ قياس كرديد صحيح نيست ، زيرا بطلان تناسخ دليلش منحصر در امتناع فراموش كردن گروه بىشمار ذريه نيست ، تا اگر اين امتناع باطل شد مساله تناسخ صحيح شود ، بلكه مساله بطلان تناسخ دليل ديگرى دارد كه در جاى خود ذكر شده و بايد بدانجا مراجعه كرد . و كوتاه سخن ، هيچ دليلى نيست كه فراموش كردن خاطرات يك عالم را در يك عالمى ديگر ممتنع بسازد .
3 - آيه مورد بحث از فرزندان بلا فصل آدم و اينكه ايشان هم از صلب آدم بيرون آمدهاند ساكت نيست ، و جمله * ( « وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ » ) * به تنهايى كافى است در اينكه دلالت بر آن بكند ، چون كلمه * ( « بَنِي آدَمَ » ) * معنايش اين است كه از صلب آدم بيرون شدهاند ، و در دلالت بر اين معنا هيچ احتياجى به مئونه بيشترى نيست ، و همچنين كلمه ذريه كه دلالت مىكند