و با توالد و تناسل از يكديگر متمايزشان ساختيم ، و ايشان را به محتاج بودن و مربوب بودنشان واقف ساختيم و در نتيجه همه به اين معنا اعتراف كرده و گفتند : « آرى ما شاهديم كه تو پروردگار مايى » .
و بنا بر اين ، جمله * ( « بَلى شَهِدْنا » ) * از قبيل زبان حال و يا لازمه گفتار را به صاحب گفتار نسبت دادن است ، چون وقتى محتاج بودن خود را اعتراف كنند لازمه اش اين است كه به وجود آن كسى كه به او احتياج دارند نيز اعتراف كرده باشند ، و فرق ميان زبان حال و ميان اخذ به لازمه كلام اين است كه اولى از باب بدست آوردن معنا از ناحيه دلالت صفتى از صفات و حالى از احوال است ، چه اينكه صاحب صفت و حال خودش به آن معنا متوجه باشد يا نباشد ، مانند دلالتى كه آثار باستانى بر حال ساكنين خود دارد ، و اينكه چگونه دست روزگار با آنان بازى كرده و به ديار خاموشى رهسپارشان ساخته است ، و نيز مانند دلالتى كه چهره افسرده مسكين بر فقر و مسكنت و بد حاليش دارد ، و دومى انكشاف و درز كردن معنا از قائل است ، به اين معنا كه قائل حرفى بزند كه علاوه بر معناى تحت اللفظى مستلزم معناى ديگرى نيز باشد ، و يا حرفى بزند كه به دلالت التزامى بر آن معنا دلالت كند .
در آيه مورد بحث جمله * ( « بَلى شَهِدْنا » ) * كه حكايت اعتراف بنى نوع بشر است بايد به يكى از دو نحو كلامى كه شرح داديم حمل شود ، البته اگر به اولى از آن دو حمل شود هم نزديكتر و هم مناسبتر است ، چون در مقام شهادت جز به دلالت صريح و مطابقى كلام به چيز ديگر اكتفاء نمىشود يعنى دلالت التزامى آن كفايت نمىكند .
و پر واضح است كه اين شهادت بهر نحوى كه صورت گرفته باشد از سنخ همان استشهادى است كه جمله * ( « ألَسْتُ بِرَبِّكُمْ » ) * از آن حكايت مىكند ، و جوابى كه داده به همان زبانى بوده كه سؤال با آن صورت گرفته ، اينجا است كه مىتوان گفت به غير از آن دو نحو كلامى كه گذشت نحو سومى نيز هست كه ممكن است سؤال و جواب مورد بحث را حمل بر آن نمود و آن به نحوى از تحليل عبارت است از ايجاد ، چون كلام چيزى است كه كشف از منويات كند ، و در خداى تعالى فعل او است كه كشف از مقاصد او مىكند ، و فعل او همان ايجاد است ، و اين مطلب بطور مكرر در مباحث سابق ما گذشته است ، و بنا بر اين مىتوان گفت كه سؤال * ( « ألَسْتُ بِرَبِّكُمْ » ) * جواب * ( « بَلى شَهِدْنا » ) * از همين باب است ، و به زودى تتمه اى براى اين مطلب خواهد آمد .
و بهر حال آيه * ( « وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ . . . » ) * دلالت دارد بر اينكه تمامى افراد بشر مورد اين استشهاد واقع شده ، و يكا يك ايشان به ربوبيت پروردگار اعتراف نمودهاند و ذيل آن و