وجه دلالت جمله مورد بحث بر اين معانى اين است كه در جمله قبل مىفرمود : « من فرستاده خدا به سوى همگى شمايم » و در اين جمله خدا را توصيف نموده و مىفرمايد : « آن خدايى كه . . . » پس برگشت معناى اين دو جمله به اين است كه : « آن خدايى مرا به رسالت خود برگزيده كه ملك آسمانها و زمين و سلطنت عالى بر آسمان و زمين از آن او است ، همان خدايى كه معبودى جز او نيست كه مالك گوشه اى از آسمانها و زمين باشد ، پس تنها اوست كه مىتواند به هر چه بخواهد حكم كند و هيچ مانعى مزاحم نفوذ حكمش نيست و هيچ اراده اى جلوگير نفوذ اراده اش نمىباشد ، اوست كه مىتواند به اراده خود رسولى به سوى طايفه اى از بندگانش و يا به سوى همه آنان گسيل بدارد ، او همان خدايى است كه زنده كردن و ميراندن به دست او است ، پس همو مىتواند مردمى را و يا همه بشر را به حياتى سعيد و طيب زنده كند ، چون سعادت و هدايت از زندگى است همانطور كه شقاوت و ضلالت از مرگ است » ، هم چنان كه فرموده : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّه وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ » « 1 » و نيز فرموده : « أوَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناه وَجَعَلْنا لَه نُوراً يَمْشِي بِه فِي النَّاسِ » « 2 » و نيز فرموده : « إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّه » « 3 » .
* ( « فَآمِنُوا بِاللَّه وَرَسُولِه النَّبِيِّ الأُمِّيِّ . . . » ) *
اين آيه شريفه تفريع بر آيه قبل است ، و معنايش اين است كه : وقتى مطلب از اين قرار باشد ، پس به من ايمان بياوريد ، زيرا من همان پيغمبر امى هستم كه تورات و انجيل شما به آمدنم بشارت داده ، و من به خدا ايمان داشته و به وى كفر نمىورزم ، و همچنين به كلمات او ايمان آوردهام ، و كلمات او همان شرايع و احكامى است كه بر من و بر انبياى سابق بر من نازل كرده است ، مرا پيروى كنيد باشد كه رستگار شويد .
اين آن معنايى است كه سياق آيه اقتضاى آن را دارد ، و از اين معنا وجه التفات از تكلم * ( « إِنِّي رَسُولُ اللَّه » ) * به غيبت « رسوله . . . » ، معلوم مىشود ، البته بايد دانست كه از ظاهر سياق استفاده مىشود كه اين آيه دنباله آيه سابق و هر دو كلام رسول خدا ( ص ) است .
هامش
( 1 ) شما كه ايمان داريد خدا را اجابت كنيد و پيغمبر را نيز ، چون شما را به چيزى كه زندگيتان مىدهد دعوت كنند . سوره انفال آيه 24
( 2 ) آن كس كه مرده بود و زنده اش كرديم و براى او نورى قرار داديم كه به كمك آن ميان مردم راه مىرود . سوره انعام آيه 122
( 3 ) فقط كسانى كه گوش شنوا دارند دعوت تو را اجابت مىكنند ، و مردگان را خدا زنده مىكند .
سوره انعام آيه 36