به حق را كه در آيه مورد بحث است بر معناى حقيقيش حمل كنيم جز از پيغمبران و امامان ساخته نيست ، و بحث از اين معنا را در تفسير آيه « قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً » « 1 » و آيه « فَمَنْ يُرِدِ اللَّه أَنْ يَهْدِيَه يَشْرَحْ صَدْرَه » « 2 » و همچنين در ذيل آياتى ديگر گذرانديم .
* ( « وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً . . . » ) *
كلمه « سبط » در لغت به معناى پسر زاده و يا دختر زاده است ، و جمع آن « اسباط » مىآيد ، و ليكن در بنى اسرائيل به معناى قوم خاصى بوده ، سبط در اصطلاح ايشان به منزله قبيله در نزد عرب است ، از ابن حاجب نقل شده كه گفته است : كلمه « اسباطا » در اين آيه بدل از عدد است نه تميز عدد و گر نه اگر تميز مىبود مىبايستى اسباط بنى اسرائيل حد اقل سى و شش سبط و تيره مىبودند و حال آنكه نبودند ، چون سبط در بنى اسرائيل دوازده تيره بود و بنا بر اين حد اقل جمع سبط سى و شش است ، پس ناچار بايد بگوييم كلمه « اسباطا » بدل از عدد است ، و تميز عدد حذف شده چون با بودن اسباطا احتياجى به ذكر آن نبوده ، و تقدير كلام « و قطعناهم اثنتى عشرة فرقة اسباطا » است . البته كسانى ديگر هم گفتهاند كه كلمه مذكور تميز است ، و اشكال ابن حاجب هم وارد نيست زيرا اگر چه كلمه به صيغه جمع است ولى در اينجا به معناى مفرد آمده و معناى آن ، جماعت و يا طايفه و يا نظير آن است .
* ( « وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاه قَوْمُه . . . » ) * « انبجست » از « انبجاس » و به معناى انفجار است ، و بعضى گفتهاند به معناى بيرون شدن اندك اندك آب است ، بخلاف انفجار كه به معناى بيرون شدن به كثرت و فراوانى است . و از ظاهر اينكه فرمود : « پس منفجر شد از آن دوازده چشمه و هر گروهى از مردم چشمه خود را شناختند » بدست مىآيد كه چشمه ها به عدد اسباط بنى اسرائيل يعنى دوازده بود ، چون مىرساند كه هر چشمه مخصوص يك تيره بوده و اينكه اين اختصاص به خاطر مشاجره اى بوده كه با يكديگر داشتهاند ، و اين ظاهر تاييد مىكند رواياتى « 3 » را كه در باره داستان اين چشمه ها وارد شده . معناى بقيه آيه شريفه روشن است .
در آيات اين سوره خداى سبحان از معجزات موسى ( ع ) و آيات وى چند معجزه زير را بر شمرده : 1 - اژدها 2 - يد بيضاء 3 - قحطى فرعونيان 4 - نقص ثمرات ايشان 5 - طوفان 6 - ملخهاى بالدار 7 - ملخهاى بىبال 8 - قورباغه 9 - خون شدن آب نيل 10 - غرق شدن فرعونيان
هامش
( 1 ) سوره بقره آيه 124
( 2 ) سوره انعام آيه 125
( 3 ) تفسير عياشى ج 2 ص 32 ح 91 . و تفسير قرطبى ج 1 ص 421 . و تفسير ابو الفتوح رازى ج 5 ص 309