و وجه التفات همانطور كه قبلا هم خاطر نشان شد اين است كه بجاى اينكه بفرمايد :
« پس ايمان آوريد به خدا و به من » فرمود : « پس ايمان بياوريد به خدا و به رسول او » ، آن گاه رسول را به اوصافى وصف كرد تا بدين وسيله امر در « فامنوا » و در * ( « وَاتَّبِعُوه لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ » ) * را تعليل كرده باشد .
و مقصود از « اهتداء » در « تهتدون » هدايت يافتن بسوى سعادت اخروى است كه عبارت است از خوشنودى خدا و بهشت او ، نه هدايت يافتن به راه حق ، زيرا ايمان به خدا و به رسول خدا و پيروى كردن احكام و شرايع رسول ، خودش اهتداء به راه حق است ، نه اينكه نتيجه اش اهتداء به راه حق باشد . پس برگشت معناى * ( « لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ » ) * به معناى * ( « أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » ) * است كه در آيه قبلى بعنوان نتيجه ايمان به خدا و پيروى رسول خدا ( ص ) ذكر شده است .
* ( « وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِه يَعْدِلُونَ » ) * در اين جمله عمل صالح نيكان از بنى اسرائيل را مىستايد ، و اين از انصاف قرآن است كه بعد از بر شمردن سيئاتى كه از آنان سر زده مستحقين مدح را نيز مدح مىكند ، و حاصل معنايش اين است كه : همه بنى اسرائيل خدا و رسول را مخالفت نكرده و بر ضلالت و ظلم پافشارى نداشتند ، بلكه پاره اى از ايشان مردمى بودند كه ديگران را به سوى حق راهنمايى نموده و در ميان ايشان به حق و عدالت حكم مىكردند . بنا بر اين ، بايد گفت : « باء » در « بالحق » همان بايى است كه علماى نحو آن را « باء آلت » مىنامند ، مىتوان هم گفت كه « باء ملابسه » است .
بنا بر اين معنا ، آيه مورد بحث از مواردى است كه خداوند هدايت را به غير خود و به غير انبياء و امامان نسبت داده ، نظير حكايتى كه از مؤمن آل فرعون كرده و با اينكه ظاهرا پيغمبر نبوده در باره اش فرموده : « وَقالَ الَّذِي آمَنَ يا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ » « 1 » و بعيد نيست كه مراد از امت از قوم موسى در آيه مورد بحث ، انبياء و امامانى باشند كه بعد از موسى در ميان بنى اسرائيل پديد آمدند و قرآن در باره شان در چند مورد و از آن جمله فرموده : « وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَكانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ » « 2 » چون اگر هدايت
هامش
( 1 ) آنكه ايمان داشت گفت : يا قوم مرا پيروى كنيد تا به راه كمال هدايتتان كنم . سوره مؤمن آيه 38
( 2 ) و از ايشان امامانى قرار داديم كه به امر ما هدايت مىكردند ، چون صبر كرده و به آيات ما يقين مىداشتند . سوره الم سجده آيه 24