ذكر كرده بود ، و معلوم است كه كلمه بازگشت شامل تقوا و ايمان به آيات خدا و خلاصه شامل تسليم در برابر احكام خدا نيست ، و اين تصرفى كه خداى تعالى در درخواست موسى كرده نظير تصرفى است كه در درخواست ابراهيم كرده و آن را تقييد نموده بود .
ابراهيم ( ع ) در آيه « قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ » « 1 » از خدا خواسته بود كه ذريه اش را نيز مانند خودش امام قرار دهد ، و خداوند در جوابش فرمود دعايت تنها در باره آن افرادى از ذريه ات مستجاب است كه ستمكار نباشند ، چون عهد من ( امامت ) به ستمكاران نمىرسد . و نيز مانند تصرفى است كه در آن دعاى ديگرش كرده و آن را تعميم داد ، و قرآن كريم آن دعا و جوابش را چنين حكايت مىكند : « وَارْزُقْ أَهْلَه مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّه وَالْيَوْمِ الآخِرِ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُه قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّه إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ » « 2 » ابراهيم در اين دعا تنها مردم با ايمان اهل مكه را مورد نظر قرار داده بود ، و ليكن خداى تعالى فرمود : من دعاى خير او را در حق كفار ايشان نيز اجابت مىكنم .
پس معلوم شد : اولا آيه مورد بحث متضمن استجابت و تقييد دعايى است كه موسى ( ع ) در جمله * ( « وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِه الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ » ) * كرده بود ، و عجب از بعضى مفسرين است كه گفتهاند سياق آيه مورد بحث دلالت دارد بر اينكه خداى تعالى دعاى موسى را رد كرده و آن را مستجاب ننموده . و همچنين از بعضى ديگر كه گفتهاند موسى ( ع ) براى قوم خود دعا كرد و خداوند دعايش را در حق امت محمد ( صلوات اللَّه عليه ) مستجاب نمود و استدلال كردهاند به اينكه جمله * ( « الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ » ) * بيان از جمله * ( « لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ » ) * است . - و ما به زودى به نقل و جواب آن مىپردازيم .
و ثانيا معلوم شد كه خداى تعالى دعاى اول موسى ( ع ) را هم كه همان طلب مغفرت براى قوم خود بود مستجاب كرده است ، چون معقول نيست كه خداوند دعاى بيهوده غير مستجابى را در كلام خود نقل كند ، چيزى كه هست در اينجا مانند موارد ديگرى مشابه آن به سكوت از رد دعا اكتفاء شده است ، چون همين سكوت از رد دعا خود دليل بر استجابت آن
هامش
( 1 ) گفت : ترا پيشواى مردم كنم ، گفت : و از ذريهام ، گفت : عهد من به ستمكاران نمىرسد . سوره بقره آيه 124
( 2 ) و از مردم آن هر كه را به خدا و روز جزا ايمان بياورد از ميوه ها روزى ده ، گفت : و هر كه كافر شود اندكى برخوردار كنم آن گاه او را به عذاب جهنم بكشانم كه سرانجامى است بد . سوره بقره آيه 126