* ( « قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِه مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ » ) * اين جمله جواب خداى سبحان است به درخواست موسى ، و بطورى كه مىبينيد خداوند اين جواب را طورى بيان كرده كه هم جواب درخواست موسى باشد و هم در مقابل كلامى كه او قبل از درخواست خود گفته بود و به عرض رسانيده بود كه * ( « رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ » ) * قرار بگيرد ، و اگر رساندن عذابش را مقيد به جمله « هر كه را بخواهيم » كرده و در رحمت خود چنين تقييدى را به كار نبرده براى اين بوده كه عذاب از اقتضاى عمل گنهكاران ناشى مىشود نه از ناحيه خود او ، از ناحيه او جز رحمت ناشى نمىشود هم چنان كه فرموده : « ما يَفْعَلُ اللَّه بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ » « 1 » و نيز فرموده : « لَئِنْ شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ » « 2 » و از اين دو آيه به خوبى بر مىآيد كه اگر خداوند گنهكاران را عذاب مىكند ، اين عذاب كردنش به اقتضاى ربوبيتش نيست ، و گر نه جا داشت تمامى افراد را عذاب كند ، و حال آنكه مشيتش به عذاب افراد معينى تعلق مىگيرد ، و معلوم است كه مشيتش تعلق نمىگيرد مگر به عذاب كردن آن افرادى كه نعمتش را كفران كردهاند ، پس باز عذاب او مستند به گنهكاران است نه مستند به خود او .
علاوه بر اينكه از آيات كريمه قرآن بر مىآيد كه اصولا عذاب همان فقدان رحمت است ، هم چنان كه نقمت عدم بذل نعمت است ، و اين نرسانيدن نعمت و رحمت جز در مورد افرادى كه بخاطر كفر و گناه استعداد رحمت و نعمت را از دست دادهاند تحقق پيدا نمىكند ، پس در حقيقت سبب عذاب ، همان نبودن سبب رحمت است .
و اينكه گفتيم از ناحيه خود او جز رحمت و نعمت ناشى نمىشود دليلش خيلى روشن است ، براى اينكه سعه رحمت و افاضه نعمت از مقتضيات الوهيت و از لوازم صفت ربوبيت است ، هيچ موجود مربوب و مخلوق نيست مگر اينكه وجودش براى خود او و براى بسيارى از موجودات ديگر نعمت است ، چون موجودات همه به هم مربوطند و خير و شرى كه در يك موجود هست يا هم براى خودش و هم براى ديگران نعمت است مانند نيرومندى و ثروت و امثال آن دو كه هم صاحبش از آن منتفع مىشود و هم ديگران و يا اگر براى خودش نقمت است حد -
هامش
( 1 ) اگر سپاس داريد و مؤمن باشيد خدا را با عذاب شما چكار . سوره نساء آيه 147
( 2 ) و اگر سپاس داريد افزونتان دهم ، و اگر كفران كنيد عذاب من بسيار سخت است . سوره ابراهيم آيه 7