است ، و جمله « فسأكتبها » به هيچ وجه مربوط به اين دعا نيست ، بلكه استجابت دعاى دوم او است ، كه از خداوند حسنه دنيا و آخرت خواسته است .
مؤيد اينكه خداوند دعاى اول موسى را نيز مستجاب كرده و از گناه قومش كه گفتند :
« أَرِنَا اللَّه جَهْرَةً » در گذشته اين است كه در جاى ديگر داستان مىفرمايد : « ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ » « 1 » زيرا به نظر خيلى بعيد مىرسد كه خداوند ايشان را دوباره زنده كرده باشد در حالى كه آن گناهانشان را كه بخاطر آن هلاكشان كرده بود نيامرزيده باشد .
و به هر حال معناى جملات آن آيه اين است كه : « فسأكتبها » يعنى به زودى رحمت خود را نصيب و واجب مىكنم ( و اگر تعبير به كتابت كرده براى اين بوده كه حتمى بودن آن را بهتر برساند ، چون كتابت ثبوت و وجوب بيشترى را افاده مىكند ) . * ( « لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ » ) * براى كسانى كه از گناهان و ترك واجبات دورى مىكنند ، * ( « وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ » ) * و زكات مىدهند .
زكات به معنى حق مالى و يا مطلق انفاق در راه خدا است ، و براى اين زكاتش گفتهاند كه باعث زيادى مال و اصلاح مفاسد اجتماع و تكميل نواقص آن مىشود ، و چه بسا اشخاصى كه گفتهاند : منظور از دادن زكات پاك كردن دل و اصلاح اخلاق است ، و ليكن اين حرف قابل اعتنا نيست .
* ( « وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ » ) * ايمان آوردن به آيات به معناى تسليم در برابر هر آيه و نشانه اى است كه از ناحيه خداوند رسيده باشد ، چه اينكه آن نشانه معجزه باشد ، مانند معجزات موسى و عيسى و رسول خدا ( ص ) و چه اينكه احكام آسمانى باشد ، مانند شرايع دين موسى و دستورات ساير انبياء ( ع ) و چه خود انبياء باشند ، و يا علامتى از علامات نبوت پيغمبرى باشد ، مانند علائمى كه خداوند در كتاب تورات موسى و انجيل عيسى براى محمد ( ص ) ذكر كرده ، همه اينها آيات خداوند هستند كه بر هر كس واجب است در برابر آن تسليم شود و آن را تكذيب نكند .
اين بود معناى آيه ، و در اين آيه التفات به كار رفته يعنى سياق كلام از تكلم مع الغير ( ما ) به غيبت ( قال ) تغيير يافته است ، زيرا در اول فرموده : « موسى از قوم خود هفتاد نفر براى ميقات ما برگزيد » آن گاه در آخر فرموده : « خدا گفت عذاب خود را به هر كس بخواهم مىرسانم » و گويا اين تغيير لحن براى اين بوده كه زمينه و مقام گفتار در اول كلام مقام اظهار
هامش
( 1 ) سپس شما را بعد از مردنتان بر انگيختيم بلكه شما شكرگزارى كنيد . سوره بقره آيه 56