مورد غضب در برابر انسان قرار بگيرد ، آن موقع است كه قوه دافعه به هيجان مىآيد و انسان با بد و بيراه گفتن و يا احيانا با زدن آن شخص خشم خود را فرو مىنشاند .
و همچنين علم به يك پيش آمد خير حكمى دارد و رسيدن به آن و احساس آن ، حكمى ديگر ، مثلا وقتى خبردار شويد از اينكه دوست مورد علاقه تان از سفر آمده حالى پيدا مىكنيد ، و موقعى كه به ديدار آن دوست نائل مىشويد حال ديگرى به شما دست مىدهد ، موقعى كه خبر را مىشنويد تنها خوشحال مىشويد ، و ليكن اعضاء و جوارح اثرى از خود نشان نمىدهد ، و اما موقعى كه خبر را به حس مشاهده مىكنيد يعنى دوست خود را زيارت مىكنيد دست به گردنش انداخته و او را در آغوش مىگيريد . و همچنين موقعى كه به تنهايى امر عجيبى مىبينيد تنها تعجب مىكنيد ، و اما اگر كسى همراه شما باشد علاوه بر تعجب خنده هم مىكنيد ، و نظائر اين معنا بسيار است « 1 » .
* ( « قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلأَخِي وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ . . . » ) *
اين آيه شريفه دعاى موسى ( ع ) است ، و ما در آخر جلد ششم « 2 » اين كتاب در بحثى كه پيرامون معناى مغفرت گذرانديم اين معنا را بحث كرديم كه طلب مغفرت موردش منحصر در صورت ارتكاب گناه نيست ، بلكه در جايى هم كه گناهى ارتكاب نشده طلب مغفرت معنا دارد .
* ( « إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ . . . » ) *
اگر كلمه « غضب » و همچنين كلمه « ذلت » در اين جمله بطور نكره يعنى بدون « الف و لام » استعمال شده براى اين است كه عظمت غضب و ذلت را برساند .
در اين آيه خداى تعالى غضب و ذلت حيات را بيان نكرده كه چيست ، احتمال دارد اهمال در آن براى اشاره به آن حوادثى باشد كه بعدا برايشان پيش آمده ، و آن حوادث اين بوده كه گوساله معبودشان سوخته و زباله اش در آب دريا پراكنده گرديده است ، و سامرى مطرود و جمعى از پيروانش كشته شدهاند . و يا اشاره به كشتار دسته جمعى و از بين رفتن و اسارت آنان باشد ، ممكن هم هست منظور از غضب عذاب آخرت و منظور از ذلت انحطاط و خوارى در دنيا بوده باشد .
و بهر حال از ذيل آيه كه فرمود : * ( « وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ » ) * بر مىآيد كه اين غضب و
هامش
( 1 ) تفسير عياشى ج 2 ص 29 ح 81
( 2 ) ترجمه الميزان ج 6 ص 533