داستان انبياى بعد از نوح ( ع ) است ، زيرا مفاد اينكه مىفرمايد : « مبعوث كرديم بعد از نوح پيغمبرانى به سوى قومش » اين است كه هر پيغمبرى را به سوى قوم خودش مبعوث كرديم .
6 - « باء » در كلمه « بما » براى سببيت و « ما » مصدريه است ، و مراد از تكذيب قبلى آنان عادتى است كه ايشان در تكذيب رسل و يا هر مطلب حقى كه پيشامدشان مىكرد داشتند ، و معناى آيه اين است كه : اينها بخاطر آن عادتى كه به تكذيب رسل و هر حق ديگرى داشته و مكرر از خود نشان دادهاند هرگز به پروردگار خود ايمان نمىآورند .
اشكال اين وجه اين است كه به شهادت آيه « 14 » سوره « يونس » كه لفظ « به » را اضافه كرده و فرموده : « فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِه مِنْ قَبْلُ » لفظ « ما » در آيه مورد بحث نيز مصدريه نيست ، بلكه موصوله است ، علاوه بر اين ، ظاهر خود آيه مورد بحث هم شهادت مىدهد بر اينكه لفظ « باء » در « بما » صرفا براى متعدى كردن فعل « ليؤمنوا » است ، نه سببيه . از همه اينها گذشته اين وجه به يك اعتبار همان وجه اول است ، و وجهى جداگانه نيست .
7 - مراد از تكذيبى كه در آخر آيه به آن اشاره شده تكذيبى است كه در روز ميثاق آن را پنهان داشته بودند ، و معناى آيه اين است كه : ايشان امروز در مقابل دعوت انبياء تكذيبى را كه در روز ميثاق مكتوم داشتند اظهار نموده و در نتيجه دعوت انبياء را نمىپذيرند .
اشكال اين وجه اين است كه گر چه در جاى خود وجه صحيحى است الا اينكه اين قول در حقيقت معناى باطن آيه است ، و ظاهر آيه كه دائر مدار فن تفسير است هيچ دلالتى بر اين وجه ندارد ، به شهادت جمله * ( « كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّه عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ » ) * كه صراحتا ايمان نياوردن كفار را ناشى از مهر بر دل داشتن آنان دانسته و آن را نيز اثر تكذيب قبلىشان مىداند ، و همين طور هم بايد باشد ، زيرا مهر شدن دلها بدون جرم قبلى معنا ندارد ، و اين بهترين شاهد است بر اينكه تكذيبى كه باعث مهر شدن دلهاشان شد و همچنين مهر شدن دلهايشان كه باعث ايمان نياوردنشان شد همه در دنيا اتفاق افتاده ، نه اينكه قسمتى از آن در عالم ميثاق انجام يافته باشد .
آيات بسيار ديگرى نيز هست كه مىرساند مهر شدن دلهاى كفار ناشى از جرمى بوده كه در دنيا مرتكب شدهاند . آرى ، صرف تكذيب در عالم ميثاق باعث مهر شدن دلها نمىشود ، و اين لايق به ساحت مقدس خداى سبحان نيست ، با اينكه خودش فرموده : « يُضِلُّ بِه كَثِيراً وَيَهْدِي بِه كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِه إِلَّا الْفاسِقِينَ » « 1 » .
هامش
( 1 ) بسيارى را بدان هدايت مىكند و بسيارى را بدان گمراه مىكند ولى جز گروه بدكاران را بدان گمراه نمىكند . سوره بقره آيه 26