آن احكام اين است كه جز او را نپرستند : « أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاه » « 1 » و قهرا منظور از فسق هم مخالفت و خروج از حكم عقل و وفا نكردن به اين عهد خواهد بود .
نكته اينكه حكم عقل را سابق بر حكم انبياء دانست اين است كه احكام عقلى عهدهايى است كه خداى سبحان در حين خلقت بشر و آن روزى كه پدر بشر را صورتگرى مىكرد از وى گرفت ، آن روز بعد از آنكه آدم را كه در حقيقت الگوى انسانيت بود آفريد و ملائكه را مامور به سجده بر او كرد و او را در بهشت منزل داد و پس از آن مامورش كرد تا به زمين فرود آيد و از او عهد و پيمان گرفت كه او و ذريه او تنها وى را بپرستند ، و چيزى را در پرستش شريك او نگيرند ، البته در آن روز چيزهايى را هم مقدر نمود و سرنوشتهايى هم تعيين كرد ، كه اقتضاء داشت گروهى هدايت شوند و گروه ديگرى از نعمت هدايت محروم بمانند ، و همين طور هم شد ، وقتى بشر اولى به زمين فرود آمد و ذريه اش شروع به سير در مسير زندگى دنيوى كرد ، عده اى هدايت يافته و عده ديگرى از وفاى عهد خدا سر باز زدند ، و همچنين در انكار خود اصرار ورزيدند تا آنجا كه خداوند بر دلهايشان مهر نهاد و ضلالت در دنيا به بيانى كه در تفسير آيه « كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ » « 2 » گذشت بر آنان حتمى گرديد .
بنا بر اين معناى آيه اين مىشود : * ( « فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا ) * اينها ايمانآور به دعوت انبياء نيستند » ، * ( « بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ ) * به خاطر اينكه عهد نخستين را نپذيرفتند » ، * ( « وَما وَجَدْنا لأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ ) * ما از بيشترشان وفاى به عهد نخستين را نديديم » ، * ( « وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ ) * بلكه يافتيم بيشترشان را فاسق ، يعنى خارج از حكم آن عهد » .
البته اين معناى ديگرى است براى آيه ، و ليكن با معنايى كه در سابق براى آيه كرديم منافاتى ندارد ، براى اينكه اين دو معنا در طول هم قرار دارند نه در عرض ، تا متعارض و متنافى باشند . معناى دوم راه سعادت و شقاوت انسان را به مقتضاى قضا و قدر الهى امرى مقدر و معين مىداند ، و معناى اول سعادت و شقاوت او را در دنيا امرى ممكن و در تحت اختيار و انتخاب او مىداند ، و اين دو با هم هيچ منافاتى ندارند .
در باره تفسير آيه مورد بحث اقوال ديگرى است كه ذيلا نقل مىشود :
1 - مراد از « تكذيب سابق » تكذيبى است كه از موقع آمدن پيغمبران تا موقع در
هامش
( 1 ) سوره اسراء آيه 23
( 2 ) سوره اعراف آيه 30