افتادن و لجاج و عناد كردن با آنان از خود نشان مىدادند ، و مراد از اينكه فرمود : « اينها از اول ايمانآور نبودند » كفرى است كه در حين اصرار و لجاجت خود مىورزيدند ، و بنا بر اين ، معناى آيه اين است كه انتظار نبايد داشت از اينها كه در حين عناد و لجاجت ايمان بياورند ، چون اينها در همان اوائل دعوت هم ايمان نياورده و آن را تكذيب كردند .
اين تفسير از نظر اينكه هيچ شاهدى از لفظ و ظاهر آيه بر آن نيست تفسيرى است سخيف و بىاساس .
2 - مراد از تكذيب سابق تكذيب اصول دين و معارفى است از قبيل توحيد ، معاد ، حسن - عدالت ، زشتى ظلم و ساير مستقلات عقلى كه اختلافى در آن نيست ، و مراد از تكذيب بعديشان تكذيب جزئيات و فروع دين است ، و معنايش اين است كه : * ( « فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا ) * اينها به اين شرايع و فروع دين ايمان نخواهند آورد ، چون قبل از اين يعنى آن موقعى كه دعوت دينى كلى و اجمالى بود ، ايمان نياوردند » .
اشكال اين وجه اين است كه با ظاهر آيه موافقت ندارد ، زيرا كفر به خدا و هر حكم فطرى و عقلى ديگر را تكذيب نمىگويند ، و در آيه عمل سابق كفار را تكذيب خوانده . بعلاوه ، قرائنى كه قبلا گفتيم در آيه است مخالف با اين وجه است .
3 - اين آيه همان معنايى را مىرساند كه آيه شريفه « وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْه » « 1 » در مقام بيان آن است ، و معنايش اين است كه اينها ايمانآور نيستند ، و لو اينكه ما هلاكشان كرده و دوباره زنده شان كنيم باز همان تكذيب اول را از سر خواهند گرفت . و اين سستترين وجهى است كه در تفسير آيه گفته شده .
4 - ضمير در « كذبوا » به اسلاف آنان و ضمير در « ليؤمنوا » به ذريه و اخلافشان بر مىگردد ، و معناى آيه اين است كه : اين اخلاف ايمان نخواهند آورد ، چون اينها نسل همان اسلافى هستند كه انبياء را تكذيب مىكردند .
اشكال اين وجه نيز اين است كه بدون دليل است ، و ظاهر سياق جمله * ( « فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا » ) * اين است كه مرجع ضمير در « كانوا » و در « ليؤمنوا » و در « كذبوا » هر سه يكى است ، البته اين وجه را مىتوان طور ديگرى تقرير كرد كه با وجه آينده يكى شود .
5 - كلام در اين آيه روى اين مبنا است كه اسلاف و اخلاف يك جا و به منزله شخص واحد تصور شوند ، بطورى كه تكذيب اسلاف و زير بار انبياء نرفتن آنان تكذيب اخلاف بوده و
هامش
( 1 ) سوره انعام آيه 28