ايمان نياوردن اخلاف ايمان نياوردن اسلاف هم شمرده شود ، و در حقيقت اين آيه نظير آياتى است كه اهل كتاب و مخصوصا يهودىهاى زمان پيغمبر را به اعمال زشت و كفرى كه نياكان و اسلاف آنان مرتكب شده بودند ، مؤاخذه مىكند ، و ظلم سابقين آنان را به لاحقين و آيندگان نسبت مىدهد . بنا بر اين ، معناى آيه چنين مىشود : بشر از روزى كه خلق شد تا به امروز در هر عصرى انبيايى به سوى آنان فرستاده مىشد و اين انبياء همواره براى بشر آيات و بيناتى مىآوردند ، و ليكن با تكذيب آنان بر مىخوردند ، پس توقع مدار كه نسل حاضر بشر به چيزى كه نسل سابق آن را تكذيب كرده بود ايمان بياورد . اشكال اين وجه اين است كه گر چه در جاى خود معنايى است صحيح ، و ليكن سياق آيه با آن سازگار نيست ، زيرا سياق آيه سياق بيان حال امم گذشته است ، نه حال گذشته و حاضر از نسل بشر ، به شهادت جمله * ( « تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها » ) * كه مىفرمايد :
« اينك داستانهاى اهل آن قريه ها را برايت شرح مىدهم » ، و اگر مربوط به گذشته و حاضر نسل بشر بود و همه به وحدت ممتدى به امتداد قرون گذشته موجودى واحد و داراى اول و آخر فرض شده بودند كه آخرش به خاطر تكذيب اولش كفر ورزيده ، جا داشت به بيانى تعبير كند كه اين امتداد و استمرار را برساند ، مثلا بفرمايد : « كانت تاتيهم رسلهم بالبينات همواره پيغمبرانشان برايشان بينه و معجزه مىآوردند » ، نه اينكه بفرمايد : « جاءتهم پيغمبرانشان به سويشان آمدند » زيرا اين تعبير ظهور در يك بار و دو بار دارد نه استمرار - دقت بفرماييد - .
هم چنان كه در آيه « كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ » « 1 » با اينكه چه بسا مباشرين قتل انبياء غير از تكذيب كنندگان بودند ، مع ذلك بخاطر همين كه خلف ( تكذيب كنندگان ) و سلف ( كشندگان انبياء ) را امت واحدى فرض كرده هم تكذيب را به همه آنان نسبت داده و هم كشتن انبياء را . و همچنين آيه « ذلِكَ بِأَنَّه كانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَقالُوا أبَشَرٌ يَهْدُونَنا فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا وَاسْتَغْنَى اللَّه » « 2 » و آيه « ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِه رُسُلًا إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِه مِنْ قَبْلُ » « 3 » كه راجع به
هامش
( 1 ) هر وقت پيغمبرى با تعليماتى كه دلخواهشان نبود سوى آنها آمد گروهى را دروغگو شمردند و گروهى را كشتند . سوره مائده آيه 70
( 2 ) چنين شد زيرا پيغمبرانشان دلايل روشن سويشان آورده بودند و گفتند آيا انسانهايى هدايت ما كنند ؟ و انكار كردند و رو بگردانيدند و خدا از آنها بىنيازى نشان داد . سوره تغابن آيه 6
( 3 ) آن گاه از پى او پيغمبرانى به سوى قومشان فرستاديم ، براى آنان حجتها آوردند اما به چيزهايى كه از پيش به تكذيب آن پرداخته بودند ايمانآور نبودند . سوره يونس آيه 74