كند .
و نيز آنجا كه مىفرمايد : « لَمْ يَكُنِ اللَّه لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا » « 1 » معنايش اين است كه خداوند بنايش بر اين نبوده كه ايشان را بيامرزد ، و نه اينكه به راهى هدايتشان كند .
آيه بعد از آيه مورد بحث هم كه مىفرمايد : * ( « وَما وَجَدْنا لأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ » ) * اين معنا را تاييد مىكند ، براى اينكه ظاهر سياقش مىرساند كه نسبت به جمله * ( « فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ » ) * عطف تفسير است ، و آن را به اين بيان شرح و تفسير مىكند كه ايشان قبلا با خدا عهدى بسته بودند و نسبت به آن عهد وفا نكرده و بلكه در همان موقع عهد بستن زير بار نرفته و عهد خدا را تكذيب كردند . وقتى هم كه انبياء برايشان معجزاتى آوردند ايشان را تكذيب كرده ، و به آنان ايمان نياوردند ، و اين ايمان نياوردنشان بخاطر همان تكذيبى است كه قبلا كرده بودند .
آيه مورد بحث دنباله اى دارد كه مىرساند اين ايمان نياوردن ايشان كه خود مسبب از تكذيب سابقشان بود يكى از مصاديق مهر بر دل داشتن است ، و آن دنباله عبارت است از جمله * ( « كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّه عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ » ) * . و مقصود از اين جمله كه مىفرمايد : « خداوند اينچنين بر دلهاى كفار مهر مىزند » اين است كه خداوند صفت تكذيب انبياء و لجاجت در مقابل آنها را در دلهايشان راسخ و جايگزين كرده ، بطورى كه ديگر جايى براى قبول و پذيرفتن دعوت انبياء ( ع ) در آن نمانده ، چون همه ظرفيت آن مشغول به ضد دعوت آنان است .
بنا بر اين ، آيه مورد بحث و آيه بعديش همان معنايى را مىرسانند كه دو آيه اول آيات مورد بحث در صدد بيان آن است ، زيرا اين دو آيه نيز مانند آن دو آيه سنت پروردگار را چنين توصيف مىكنند كه خداوند نخست آيات و معجزاتى كه دلالت كند بر حقانيت اصول دعوت انبيا - از توحيد و غير آن - فرستاده ، و به منظور راه يافتن بندگان به در خانه اش و آشنا شدنشان به آن درگاه دچار باساء و ضراءشان نموده ، پس آن گاه سنت تبديل سيئه به حسنه را اجراء و در آخر مهر بر دلهايشان مىزند .
بنا بر اين معنى آيه مورد بحث اين مىشود كه : انبياى آنها به سويشان آمدند و ليكن از آنجايى كه به آيات داعيه بر تضرع و بر شكر نعمت ايمان نياورده بودند و در آن ترديد نموده و آن را بر عادت دهر حمل كرده بودند از اين رو آيات نازله به انبياى خود را نيز تكذيب نموده و چون
هامش
( 1 ) سوره نساء آيه 137