* ( « تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها . . . » ) *
آيه * ( « وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ » ) * و يكى دو آيه بعد از آن ، داستان سابق الذكر را خلاصه مىكند ، و اين دومين بار است كه داستان مزبور خلاصه گيرى مىشود .
فرق بين تلخيص اول و اين تلخيص اين است كه تلخيص اول داستان را از نظر كارهايى كه خداوند در حق ايشان انجام داده بود ، در اخذ به « باساء » و « ضراء » و تبديل « سيئه » به « حسنه » و اخذ ناگهانى و بدون اطلاع ايشان خلاصه گيرى مىكرد ، و تلخيص دوم داستان را از نظر حالى كه خود ايشان در برابر دعوت الهى داشتند خلاصه گيرى نموده و مىفرمايد : پيغمبرانشان با معجزات و دلائل روشن آمدند ، و ليكن ايشان ايمان نياوردند ، و چون قبلا پيغمبران خود را تكذيب كرده بودند ديگر نمىتوانستند ايمان بياورند ، و اين همان مهر نهادن بر دلها است .
* ( « فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ » ) * - از ظاهر آيه چنين بر مىآيد كه كلمه « بما » متعلق به جمله « ليؤمنوا » است ، و بنا بر اينكه چنين باشد ، حرف « ما » موصوله خواهد بود . جمله « فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِه مِنْ قَبْلُ و هرگز ايمان نمىآوردند به چيزى كه قبلا تكذيبش كرده بودند » « 1 » هم كه همين مضمون را افاده مىكند مؤيد موصوله بودن لفظ « ما » است . براى اينكه اين معنا در آيه مذكور روشنتر به چشم مىخورد ، چون كه دارد : « بِما كَذَّبُوا بِه » و ضمير « ها » در « به » دليل روشنى است بر اينكه لفظ « ما » موصوله است ، بنا بر اين برگشت معناى آيه به اين مىشود كه : ايشان تكذيب كردند آنچه را كه بار اول به آن دعوت شدند ، و در بار دوم هم كه از راه نبوت دعوت شدند ايمان نياوردند .
و نيز ظاهر جمله * ( « فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا » ) * مؤيد آن است ، براى اينكه اين سنخ تركيب و جمله بندى دلالت دارد بر اينكه ايشان قبلا هم آمادگى نداشتند ، مثلا وقتى مىگوييم : « ما كنت لآتى فلانا » يا مىگوييم : « ما كنت لا كرم فلانا و قد فعل كذا » معنايش اين است كه من هرگز حاضر نيستم به ديدن فلانى بيايم ، و نمىتوانم خود را آماده و حاضر كنم كه از او احترام به عمل آورم با آن كارهايى كه كرد . در قرآن كريم هم كه مىفرمايد : « ما كانَ اللَّه لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْه حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ » « 2 » معنايش اين است كه خداوند حاضر نبوده و نيست كه مؤمنان را بر اين حال كه شمائيد بگذارد ، تا آنكه پليد را از پاك جدا
هامش
( 1 ) سوره يونس آيه 74
( 2 ) سوره آل عمران آيه 179