همان ايمنىشان هم مكر خدا است .
* ( « أوَ لَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها . . . » ) *
ظاهرا فاعل فعل « يهد » ضميرى است كه به داستان اجمالى اهل قرى بر مىگردد و * ( « لِلَّذِينَ يَرِثُونَ » ) * مفعول فعل مزبور است ، و آن فعل كه متضمن معناى تبيين است براى گرفتن اين مفعول با لام متعدى شده ، و معناى آيه چنين است كه : « آيا آنچه كه ما از قصص اهل قرى براى كسانى كه جانشين آنان شدند و زمين را بعد از آنان تصرف كردند ، به منظور هدايتشان تلاوت كرديم روشن نكرد كه . . . » .
جمله * ( « أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ . . . » ) * ، نيز مفعول فعل « يهد » است ، و منظور از « كسانى كه زمين را ارث بردهاند » ( نسل حاضر در زمان نزول آيه است ) كسانى هستند كه زمين را از نياكان خود ارث بردهاند . و خلاصه ، معناى آيه اين است كه : آيا نسل آن اقوامى كه ما آنان را به كيفر گناهانشان نخست امتحان نموده و سپس مهر بر دلهايشان نهاده و قدرت شنيدن مواعظ انبياء را از آنان سلب كرديم و در آخر هم هلاكشان ساختيم اين معنا را به دست نياوردند كه اگر بخواهيم مىتوانيم خود آنان را نيز مانند نياكانشان عذاب كنيم ، بدون اينكه چيزى و يا كسى بتواند جلو عذاب ما را بگيرد ، و يا بتوانند به وسيله چيزى خود را از آن حفظ كنند ؟
بسيارى گفتهاند : كلمه « يهد » در اينجا در لازمه معنايش استعمال شده ، و معناى آن اين است كه : آيا هدايت ، معرفت ايشان را به اين پايه نرسانيده كه بدانند اگر ما بخواهيم به كيفر گناهانشان هلاكشان مىكنيم ، هم چنان كه در آيه شريفه « أوَ لَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ » « 1 » نيز به همين معنا آمده است .
جمله * ( « وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ » ) * عطف است بر جمله « أصبناهم » چون كلمه « اصبنا » گر چه ماضى است و ليكن در معناى مستقبل است ، و معناى اين معطوف و معطوف عليه اين است كه آيا اين معنا كه اگر ما بخواهيم آنان را به كيفر گناهانشان مؤاخذه مىكنيم و بر دلهاشان مهر مىزنيم ، آنان را هدايت نكرده ؟ .
بعضىها هم گفتهاند : جمله « و نطبع . . . » جمله اى است معترضه و از باب « الكلام يجر الكلام » در اينجا آمده است . البته در معناى آيه وجوه ديگرى هم هست كه چون فايده اى در آنها نيست از نقلش صرفنظر كرده ، مىگذريم .
هامش
( 1 ) آيا هدايت ، معرفت ايشان را به اين حد نرسانيده كه بفهمند پيش از آنان چه نسلهايى را هلاك كردهايم كه هم اينان در منزلهاى آنان ( به آرامش خاطر ) قدم مىزنند . سوره سجده آيه 26