حال جمعيتها اينچنين بوده كه با رسيدن نعمتهاى مادى و محسوس ، مغرور و از عالم ما وراى حس غافل مىشدند ، عذاب خدا بدون اطلاع قبلى آنان و بطور ناگهان ، همه را نابود مىكرده ، آيا با اين حال جمعيتها مىتوانند از عذابى كه شبانه و در حال خواب آنها را از بين ببرد ايمن بوده باشند ؟ .
* ( « أوَ أَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ » ) * كلمه « ضحى » به معناى اوائل روز و موقع پهن شدن نور خورشيد است . و منظور از « لعب » تنها بازى نيست ، بلكه همين كارهايى هم كه انسان به منظور رفع حوائج زندگى دنيا و برخوردار شدن از مزاياى شهوات انجام مىدهد در صورتى كه بخاطر تحصيل سعادت حقيقى و خلاصه در راه طلب حق نبوده باشد لعب است . پس اينكه فرمود : * ( « وَهُمْ يَلْعَبُونَ » ) * كنايه است از اشتغال به دنيا ، و چه بسا گفته شده كه « لعب » استعاره از هر عملى است كه سودى در آن نباشد ، اگر اين معنا را قبول كنيم ممكن است بگوييم : جمله * ( « وَهُمْ نائِمُونَ » ) * در آيه قبلى هم استعاره از غفلت است - معناى بقيه الفاظ آيه روشن است لذا به آيه ديگر مىپردازيم .
* ( « أفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّه فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّه إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ » ) * كلمه « مكر » به معناى اين است كه شخصى ديگرى را غافلگير كرده و به او آسيبى برساند ، اين عمل از خداى تعالى وقتى صحيح است كه به عنوان مجازات صورت بگيرد ، انسان معصيتى كند كه مستحق عذاب شود ، و خداوند او را از آنجايى كه خودش نفهمد معذب نمايد و يا سرنوشتى براى او تنظيم كند كه او خودش با پاى خود و غافل از سرنوشت خود بسوى عذاب برود ، و اما مكر ابتدايى و بدون اينكه بنده معصيتى كرده باشد ، البته صدورش از خداوند ممتنع است ، و ما اين معنا را مكرر خاطرنشان كردهايم .
نكته بسيار لطيفى در اين سه آيه يعنى آيه * ( « أفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى » ) * و آيه * ( « أوَ أَمِنَ أَهْلُ الْقُرى » ) * و آيه * ( « أفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّه » ) * به كار رفته و آن اين است كه در دو آيه اول فاعل « امن » را اسم ظاهر ( اهل القرى ) آورده ، با اينكه ممكن بود در آيه دومى ضمير بياورد و بفرمايد : « او امنوا » ليكن اين كار را نكرد تا ضمير در آيه سومى كه فاعل فعل است به هر دو آيه برگشته و در نتيجه جمعيت هلاك شده در خواب غير از جمعيتى به حساب آيد كه در حالت غفلت و لعب دستخوش عذاب شدند .
و اما اينكه فرمود : * ( « فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّه إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ » ) * جهتش را در آيه اول بيان كرد ، و آن اين بود كه فرمود : ايمن بودن از مكر خدا در حقيقت خود مكرى است از خداى تعالى كه دنبالش عذاب است ، پس صحيح است گفته شود : مردم ايمن از مكر خدا زيانكارانند ، زيرا