از آن نداشتند ، با اينكه خود را داناى به مجارى امور ، و خصوصيات اسباب مىدانستند ، و همين عذاب ناگهانى دليل بر اين است كه از مجارى امور آگهى نداشتند ، و گر نه جا داشت وقتى مىديدند كه زمينه براى نزول عذاب فراهم مىشود با وسائل دفاعيى كه به خيال خود در اختيار داشتند از پيش آمدن آن جلوگيرى كنند ، « فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ » « 1 » .
* ( « وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ . . . » ) *
« بركات » به معناى هر چيز كثيرى از قبيل امنيت ، آسايش ، سلامتى ، مال و اولاد است كه غالبا انسان به فقد آنها مورد آزمايش قرار مىگيرد .
در جمله * ( « لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ » ) * استعاره به كنايه به كار رفته ، براى اينكه بركات را به مجرايى تشبيه كرده كه نعمتهاى الهى از آن مجرا بر آدميان جريان مىيابد ، باران و برف هر كدام در موقع مناسب و به مقدار نافع مىبارد ، هوا در موقعش گرم و در موقعش سرد شده ، و در نتيجه غلات و ميوه ها فراوان مىشود ، البته اين در موقعى است كه مردم به خداى خود ايمان آورده و تقوا پيشه كنند و گر نه اين مجرا بسته شده و جريانش قطع مىگردد .
جمله * ( « وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا . . . » ) * دلالت دارد بر اينكه افتتاح ابواب بركتها مسبب از ايمان و تقواى جمعيتها است ، نه ايمان يك نفر و دو نفر از آنها ، چون كفر و فسق جمعيت ، با ايمان و تقواى چند نفر ، باز كار خود را مىكند .
جمله * ( « وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ » ) * دلالت دارد بر اينكه عذابى كه بر جمعيتها نازل مىشده به عنوان مجازات بوده ، در بيان قبلى هم اين معنا را روشن و برهانى نموده و اثبات كرديم كه اين گونه عذابها در حقيقت اعمال خود مردم است كه به آنان بر مىگردد .
* ( « أفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً وَهُمْ نائِمُونَ » ) * كلمه « بيات » و همچنين « تبييت » به معناى شبيخون و شبانه بر سر دشمن تاختن است ، كه يك نوع مكر به شمار مىرود ، براى اينكه شب ، هنگام خفتن و آسايش انسان است ، و طبع آدمى متمايل به استراحت و صرفنظر كردن از هر كار ديگرى است .
اين جمله متفرع بر ما قبل خود ذكر شده ، و بنا بر اين ، معنايش اين مىشود كه : وقتى
هامش
( 1 ) پس چون پيغمبرانشان با معجزات و دلائل روشن به سويشان آمدند به علمى كه نزدشان بود خرسند شدند . سوره مؤمن آيه 84