جمله * ( « لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ » ) * . اين است كه اين گناه كاران هنوز خود داخل بهشت نشدند و اميدوارند كه آن پيغمبر و يا امام كه همراه آنان است شفاعتشان كند ، و وقتى مىبينند كه گناه كاران راه دوزخ را پيش گرفته و مىروند از در تضرع مىگويند : * ( « رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ » ) * .
آن گاه اصحاب اعراف يعنى انبياء و جانشينان ايشان ، رجالى را از اهل عذاب صدا زده و از در شماتت مىگويند : جماعت شما و استكبارى كه مىورزيديد شما را بىنياز نكرد ، آيا اين همراهان ما نبودند كه شما آنان را به خاطر فقر و فلاكتشان به بازى مىگرفتيد ؟ و آنان را تحقير نموده ، دنياىتان را به رخشان مىكشيديد ؟ آن گاه رو به مستضعفين كرده ، به امر خداوند مىگويند : * ( « ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ » ) * « 1 » .
مؤلف : مرحوم قمى در تفسير خود از پدرش از حسن بن محبوب از ابى ايوب از مرثد از امام صادق ( ع ) قريب به اين مضمون را نقل كرده است « 2 » .
و اين روايت به طورى كه ملاحظه مىكنيد به جاى كسانى كه حسنات و سيئاتشان برابر است صريحا مستضعفين را اسم برده ، و آن گاه فرموده كه در اين ميان جماعتى از مستضعفين هستند كه اميد رفتن به بهشت را داشته و از رفتن به دوزخ به خدا پناه مىبرند ، و ديگر تفسير نمىكند كه اين مستضعفين همان اصحاب اعرافند كه هر كسى را به سيماى مخصوصش مىشناسند يا غير آنان . بنا بر اين ، انطباق مضمون اين روايت با آيات اعراف آسان است ، فقط يك اشكال در آن هست و آن ظهور آيات اعراف است در اينكه كسانى كه به اهل بهشت سلام مىدهند مقربين اهل اعراف مىباشند نه مستضعفين .
و بعيد نيست كه روايات اين باب دستخوش اشتباهات ناقلين روايت و كج فهمى آنان شده باشد ، مثلا ممكن است رسول خدا ( ص ) يا بعضى از امامان فرموده باشند كه جماعتى از مستضعفين هستند كه خداوند آنان را يا به شفاعت شفعاء و يا به مشيت خود داخل بهشت مىسازد ، آن گاه راوى فرمايش آن جناب را در اثر نقل به معنى به اين صورت كه مىبينى درآورده باشد ، مخصوصا اين اختلال در نقل به معنى و مضمون ، در روايات وارده از ابن عباس و ابن مسعود و حذيفه و امثال آنان كه مىگويد : رجال اعراف كسانىاند كه حسنات و سيئاتشان برابر باشد ، به خوبى به چشم مىخورد ، چون اين دسته از روايات اختلاف فاحشى
هامش
( 1 ) مجمع البيان ج 4 ص 423 ط تهران .
( 2 ) تفسير قمى ج 1 ص 231