« اعلا عليين » و « اسفل السافلين » مختلف است با اين حال از حال يك يك اشخاص و اعمالى كه در دنيا كردهاند آگاهند ، و با هر كس كه بخواهند مىتوانند حرف بزنند ، هر كسى را كه بخواهند مىتوانند ايمنى داده و به اذن خدا اجازه ورود به بهشت دهند . از اينجا معلوم مىشود كه موقف و مقام اين رجال از دو موقف سعادت كه عبارت است از نجات به وسيله عمل صالح و شقاوت كه عبارت است از هلاكت به خاطر عمل زشت ، بيرون است . و خلاصه مقامى است ما فوق اين دو مقام ، و حاكم و مسلط بر آن دو .
براى تقريب ذهن و روشن شدن مطلب مىتوانيم اين مقام را به مقام پادشاهان و حكام تشبيه كرده بگوييم : هم چنان كه در زير سلطه حكام اقوامى سعيد و متنعم به نعمت آنان و مشمول رحمت آنانند ، و هر چه را كه بخواهند برايشان فراهم است ، و اقوام ديگرى شقى و در زندانهاى آنان معذب به انواع عذابهاى دردناكند ، و طايفه سومى ما فوق اين دو طايفه مامور تنظيم امور آنان و رساندن نعمت به آن طايفه و عذاب به اين طايفه و در عين حال خود نيز از متنعمين هستند ، و نيز قوم ديگرى ما فوق اين خدمه و عمال ، مامور به تدبير همه طبقات ما دون خود هستند . همچنين ممكن است خداى تعالى كه حاكم در روز جزا است اقوامى را مشمول رحمت خود قرار داده و از آنجايى كه خدايى است آمرزگار و صاحب فضل بزرگ ، آنان را به پاداش حسناتشان داخل بهشت نموده ، از هر طرف بركات خود را بر آنان نازل كند ، و از آنجايى كه عزيز ذو انتقام است ، اقوام ديگرى را به كيفر گناهانشان در آتش خود انداخته و طايفه سومى را اذن دهد كه بين اين دو طايفه واسطه شوند ، و احكام و اوامرش را در بين آنان اجرا نمايند ، هم چنان كه خودش فرموده : « لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ براى كيست سلطنت امروز ؟ براى خداى يگانه قهار » - دقت فرماييد - .
* ( « وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا . . . » ) *
« افاضه » از ماده « فيض » و به معناى لبريز شدن و ريختن آب است ، و معناى آيه « تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ » اين است كه : مىبينى ديدگانشان را كه لبريز از اشك شده .
در آيه مورد بحث ساير نعمتهايى را كه خداوند به اهل بهشت روزى كرده عطف بر آب نموده ، و از اينجا معلوم مىشود كه اهل دوزخ از اهل بهشت تنها انتظار آب ندارند ، بلكه تقاضاى همه انواع نعمتها را مىكنند ، چيزى كه هست به طور عموم مجاز از همه آنها به افاضه تعبير شده . ممكن هم هست كسى بگويد : « افاضه » تنها به معناى فرو ريختن آب نيست تا اطلاقش در غير آب مجاز باشد ، بلكه به معناى دادن نعمت فراوان است . بنا بر اين ، اين اطلاق
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 165
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٦٥