احكام آن و انذار و تبشير آن شده و در روز قيامت ظاهر خواهد شد ، برايشان نمايان كند ، لا بد چنين انتظارى را دارند و گر نه هرگز از پيروى و عمل به دستورهاى او سرپيچى نمىكردند .
آن گاه از حالشان در روز قيامت كه روز بروز تاويل است خبر داده ، مىفرمايد : * ( « يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُه يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوه . . . » ) * يعنى وقتى در روز قيامت حقيقت امر برايشان معلوم شد آن وقت به حقانيت شرايعى كه انبيا برايشان آورده بودند اعتراف خواهند كرد ، و وقتى مىبينند دستشان از هر چيزى خالى است و با عملهاى زشتى كه مرتكب شدهاند خود را هلاك ساختهاند ، ناچار يكى از دو چيز را مسئلت مىنمايند ، باشد كه مفاسدشان اصلاح شود . يا مىگويند : آيا شفيعى هست كه ما را از هلاكتى كه بر سرمان سايه افكنده نجات دهد ؟ و يا التماس مىكنند : آيا ممكن است ما را به دنيا برگردانيد تا اين بار عمل صالح نموده و غير آنچه انجام دادهايم ، انجام دهيم . و اين همان چيزى است كه خداوند از ايشان حكايت مىكند كه مىگويند : * ( « فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ » ) * .
* ( « قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ » ) * در اينجا گويى كسى مىپرسد غرض اينان از اين دو خواهش چه بوده ؟ در جواب مىفرمايد : « * ( قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ ) * » بخاطر اينكه به قيمت جان و گوهر ذات خود ضرر كردند ، چون دين خود را لهو و لعب گرفته انكار حق را بر تسليم در برابر حق ترجيح دادند ، و حالا مىبينند بهانه ها و افتراهايى كه در دنيا بهم مىبافتند و روى رسوايى خود را مىپوشاندند ، امروز اعتبارى ندارد ، و نيز مىبينند نجاتشان در اين است كه يا كسى به دادشان برسد و اعمال فاسدشان را اصلاح كند و يا خودشان به دنيا برگشته ، جبران نمايند .
در جلد اول اين كتاب در بحث شفاعت در ذيل جمله * ( « فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا » ) * گفتيم كه اين جمله دلالت دارد بر اينكه در قيامت شفعايى كه براى مردم وساطت كنند بسيارند ، چون اگر شفيع روز محشر يكى بود ، مىفرمود : « هل لنا من شفيع » .
بحث روايتى
در كافى به سند خود از محمد بن مسلم از امام ابى جعفر ( ع ) روايت كرده كه در ذيل آيه « وَما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ » فرمود : چون مجرمين مردم را دعوت به راه خود مىكنند . و اين همان مطلبى است كه خداوند از مجرمين نقل كرده كه موقعى كه همه در دوزخ جمع