چيزى را فراموش نكرده و از حال كسى غافل نمىشود ، بلكه معنايش اين است كه همانطورى كه اينها در دنيا ما را فراموش كردند ما نيز امروز به لوازم زندگيشان نمىپردازيم ، نظير اين آيه در اينكه تكذيب آيات خدا را سبب نسيان خدا در قيامت قرار داده آيه : « قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى » « 1 » است ، با اين تفاوت كه در اين آيه بجاى انكار آيات تنها نسيان را ذكر كرده است .
* ( « وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناه عَلى عِلْمٍ . . . » ) *
در اين آيه به ابتداى كلام يعنى به آيه * ( « فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّه كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِه » ) * برگشت شده ، و رويهمرفته معناى آن دو چنين است : « چه كسى از اينها ستمكارتر است كه با اينكه ما حجت را بر ايشان تمام كرديم و اقامه بيان و برهان نموديم و كتابى بر ايشان نازل كرديم ، مع ذلك دين ما را بازيچه گرفته و آيات ما را تكذيب كردند » ؟
جمله « على علم » متعلق است به جمله * ( « لَقَدْ جِئْناهُمْ » ) * و متضمن احتجاج بر حقانيت كتاب است ، و تقديرش چنين است كه : ما كتاب حقى بر آنان نازل كرديم ، و چطور حق نيست ؟ و حال آنكه نزولش به نظر ما بود و ما به مطالب آن اطلاع داشتيم .
* ( « هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ » ) * - يعنى در حالى كه اين كتاب راهنماى جميع و رحمت براى خصوص مؤمنين است . و يا خصوص مؤمنين را هم رحمت است و هم به مطلوبشان مىرساند ، البته معناى اول با مقام احتجاج مناسبتر است .
* ( « هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَه . . . » ) *
ضميرى كه در « تاويل » است به « كتاب » بر مىگردد ، در تفسير آيه « هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْه آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ . . . » « 2 » گفتيم : كه در عرف قرآن تاويل به معناى حقيقتى است كه حكم و يا خبر و يا امر ظاهر ديگرى بر آن اعتماد داشته باشد ، همان اعتمادى كه ظاهر بر باطن و مثال بر ممثل دارد .
بنا بر اين ، اينكه فرمود : * ( « هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَه » ) * معنايش اين است كه : آيا اينان كه به خداوند افتراء مىبندند و در عين اينكه قرآن حجت را بر آنان تمام كرده ، آيات او را تكذيب مىكنند ، انتظار اين را مىبرند كه خداوند همان حقيقتى را كه موجب نزول بيانات قرآن و
هامش
( 1 ) همانطورى كه در دنيا آيات ما را كه به گوشت خورد فراموش كردى ، امروز فراموش مىشوى .
سوره طه آيه 126
( 2 ) سوره آل عمران آيه 7