به طور حقيقت خواهد بود نه عموم مجاز .
به هر حال ، آيه شريفه اشعار دارد بر اينكه مكان اهل جنت بلندتر از مكان دوزخيان است . و اگر ابتدا از ميان همه نعمتها آب را ذكر كرد و آن گاه بقيه نعمتها را بر آن عطف نمود ، از اين جهت است كه براى دوزخيان و مبتلايان به حرارت دوزخ آب از هر چيز ديگرى ضرورىتر است .
* ( « الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً . . . » ) *
« لهو » به معناى چيزى است كه انسان را از كار لازم و ضروريش باز بدارد . و « لعب » به معناى كارى است كه از روى خيال انجام شود ، و هدف و نتيجه اش خيالى و خالى از حقيقت بوده باشد . و « غرور » به معناى اظهار خيرخواهى كسى است كه در دل بناى فريب و خدعه وى را داشته باشد ، و « نسيان » به حسب اصل لغت به معناى فراموشى و در مقابل « ذكر » است ، و ليكن در بسيارى از اوقات به طور استعاره بر ترك چيزى و بىاعتنايى به آن نيز اطلاق مىشود ، هم چنان كه در آيه مورد بحث به همين معنا آمده . و « جحد » به معناى نفى و انكار است .
از اين آيه كه حال كفار را تفسير مىكند ، سه قسم تفسير براى كفر استفاده مىشود :
يكى اينكه كفر عبارت است از اينكه انسان دين را وسيله سرگرمى و بازيچه قرار داده ، مغرور حيات دنيا شود . دوم فراموش كردن روز لقاى خداوند . سوم انكار آيات خدا . و هر سه تفسير صحيح ، و براى هر يك وجهى است .
جمله * ( « الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً » ) * دلالت دارد بر اينكه انسان در هيچ حالى از احوال بىنياز از دين نيست ، حتى آن كسى هم كه سرگرم لهو و لعب است و زندگى خود را مخصوص اين كار كرده به دين محتاج است ، زيرا همانطورى كه در تفسير آيه * ( « الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه وَيَبْغُونَها عِوَجاً . . . » ) * گفتيم : دين عبارت است از راهى كه انسان در زندگى دنيا چاره اى جز پيمودن آن راه ندارد ، براى اينكه خداوند دين را بر طبق فطرت خود بشر تنظيم كرده ، پس دين با انسانيت انسان بستگى دارد و او را به سعادت حقيقى زندگيش مىرساند ، و با اين حال اگر آدمى از آن اعراض نمايد و به غير آن يعنى به چيزهايى كه انسان را جز به نتايج خيالى و لذايذ مادى و ناپايدار نمىرساند سرگرم شود ، در حقيقت دين خود را بازيچه گرفته ، و زندگى مادى دنيا و سراب لذايذ آن ، او را گول زده است .
* ( « فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا » ) * همانطورى كه گفتيم « نسيان » در اين آيه به معناى فراموشى نيست ، چون خداوند