باعث مىشود جمله از افاده معنا ساقط گردد ، و برگشت معنا به اين شود كه : « رجال اعراف كه نه اهل بهشتند و نه اهل دوزخ و مكانشان در حجاب و حائل بين بهشت و دوزخ است ، اهل بهشت را ندا كردند در حالى كه خود داخل بهشت نشدند ، و خيلى ميل دارند داخل شوند » علاوه بر اين ، كسى كه چنين احتمالى را مىدهد لا بد بايد جمله * ( « لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ » ) * را استينافيه بگيرد ، و بگويد : اين جمله ابتداى مطلب است و خبر مىدهد از حال رجال اعراف . و يا جمله وصفيه است كه بيان مىكند اوصاف آنان را ، و تقدير كلام اين است كه : بر اعراف رجالى هستند كه داخل بهشت نشده و آرزوى آن را دارند .
و اين بسيار بعيد است كه جمله مزبور استينافيه باشد ، چون اگر استينافيه بود قاعدتا مىبايستى براى رفع اشتباه فاعل را اظهار مىكرد ، نه آنكه با ضمير به آن اشاره كند ، هم چنان كه در * ( « وَنادى أَصْحابُ الأَعْرافِ رِجالًا » ) * كه جمله اى است استينافيه ، فاعل كه همان اصحاب است اظهار شده است .
وصفيه بودن آن نيز بعيد است ، زيرا جمله * ( « وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ » ) * بدون هيچ ضرورتى بين وصف و موصوف فاصله شده است ، و اين جائز نيست . و همين احتمال يعنى احتمال برگشتن معناى * ( « لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ » ) * به اينكه بگوييم : « رجال اعراف وقتى چشمشان به اهل بهشت مىافتد آرزوى بهشت مىكنند ، و وقتى چشمشان به دوزخيان مىافتد ، از رفتن به دوزخ به خدا پناه مىبرند » باعث شده عده اى اصحاب اعراف را رجالى بدانند كه حسنات و سيئاتشان برابر است ، و ليكن ما به هيچ وجه اين احتمال را قبول نمىكنيم ، نظر ما اين است كه جمله * ( « لَمْ يَدْخُلُوها » ) * حال از اصحاب جنت است ، نه وصف اصحاب اعراف ، و اما جمله * ( « وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا » ) * . در باره حال بودن آن براى اصحاب اعراف نيز كلامى است كه به زودى خواهد آمد .
* ( « وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ » ) * « تلقاء » بر وزن تبيان و در اصل مصدر از « لقى يلقى » است ، و ليكن در اينجا در معناى جهت لقاء استعمال شده ، ضمير جمعى كه در « ابصارهم » و در « قالوا » است به رجال بر مىگردد . و اگر از نگاه كردن به اصحاب نار به جمله * ( « صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ » ) * تعبير فرموده ، گويا براى اين بوده كه انسان به اختيار خود ميل ندارد به چيزى كه نگاه به آن باعث ناراحتى است نگاه كند ، آن هم در مثل آتش دوزخى كه تلخترين و دشوارترين عذابها است ، و ليكن
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 162
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٦٢