واحدى بر نمىگردد .
* ( « وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ . . . » ) *
اين آيه شريفه كلامى را كه بهشتيان با دوزخيان دارند حكايت مىكند ، و كلام مزبور ، هم اقرار گيرى از دوزخيان است و هم استهزايى است كه بهشتيان از دوزخيان مىكنند ، و اين نوع مسخره كردن لغو و باطل نيست تا صدورش از اهل بهشت معقول نباشد ، چون سخريه وقتى باطل است كه از آن هيچ غرض صحيحى منظور نباشد مانند استهزاى حق . اما اگر منظور معارضه به مثل و يا غرض حق ديگرى باشد البته لغو نخواهد بود ، هم چنان كه در آيه « وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْه مَلأٌ مِنْ قَوْمِه سَخِرُوا مِنْه قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ » « 1 » و آيه « إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ ، وَإِذا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغامَزُونَ . . . فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ » « 2 » سخريه دو قسم آمده يكى حق و يكى باطل .
و اما اينكه چرا اهل بهشت نسبت به وعده اى كه خداوند به دوزخيان داده گفتند :
* ( « ما وَعَدَ رَبُّكُمْ » ) * و مفعول را كه همان دوزخيانند ذكر نكردند ، و نسبت به وعده اى كه به خود آنان داده گفتند : * ( « ما وَعَدَنا رَبُّنا » ) * و مفعول ( نا ) را ذكر كردند ؟ شايد براى اين بوده كه دلالت كند بر تشريف و احترام ، و گر نه « ما وعدنا اللَّه » نيز ظاهر در جميع وعده هايى است كه خداوند به جميع مردم داده چه وعده ثواب و چه وعده عقاب .
ممكن هم هست بگوييم اختلافى كه متعلق اعتراف مؤمنين با متعلق انكار كفار داشته باعث اين اختلاف تعبير شده ، توضيح اينكه مؤمنين جميع جزئيات و خصوصياتى را كه خداوند از امر معاد براى آنان بيان كرده اثبات مىكردند ، و كفار اصل معاد را كه مؤمن و كافر در آن مشتركند انكار مىنمودند ، به شهادت اينكه هر جا خداوند در باره معاد عليه كفار احتجاج فرموده به جزئيات آن نپرداخته ، مثلا فرموده : « وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ قالَ ألَيْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا » « 3 » و نيز فرموده : « وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ ألَيْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا »
هامش
( 1 ) و كشتى همى ساخت و هر وقت دسته اى از قومش بر او مىگذشتند مسخره اش مىكردند ، گفت اگر ما راى مسخره مىكنيد ما نيز شما راى به همانطور كه شما ما راى مسخره مىكنيد مسخره مىكنيم .
سوره هود آيه 38
( 2 ) كسانى كه بزه كار بودند به مردمى كه ايمان آورده بودند پوزخند مىزدند ، و چون بر آنان مىگذشتند به يكديگر با چشم اشاره مىكردند . . . و ليكن امروز مردم با ايمان به كافران مىخندند . سوره مطففين آيه 34
( 3 ) و اگر مىديدى ايشان راى آن دم كه در پيشگاه پروردگارشان نگاه شان داشته از آنان مىپرسند مگر اين ( قيامت ) حق نيست ؟ گويند : چرا ، به پروردگارمان سوگند . سوره انعام آيه 30