اشكال اين توجيه اين است كه گر چه براى اصل فرق وجه صحيحى است ، و ليكن سؤال سائل و مستشكل را قطع نمىكند ، زيرا سائل و آن كسى كه اشكال مىكرد دوباره مىپرسد : چرا اصحاب جنت وقتى اعتراف خودشان را به زبان مىآورند اكتفاء مىكنند به اعتراف به حقانيت ثوابهايى كه مخصوص خودشان است ، و اما وقتى مىخواهند از كفار اقرار بگيرند از ثواب و عقاب هر دو سؤال مىكنند ؟
بعضى ديگر در توجيه فرق بين اين دو تعبير گفتهاند : منظور از * ( « ما وَعَدَ رَبُّكُمْ » ) * هم همان وعده هايى است كه خداوند به مؤمنين اهل بهشت داده ، چون اهل جهنم همانطورى كه آتش خود را مىبينند ، بهشت اهل ايمان را نيز مىبينند « 1 » اين وجه در سخافت و بطلان به حدى است كه احتياجى به ابطال ندارد .
* ( « فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّه عَلَى الظَّالِمِينَ » ) * - اين جمله فرعى است كه بر تحقق اعتراف آن دو طايفه بر حقانيت وعده هاى خداى سبحان متفرع شده ، و مقصود از « اذان » اعلامى است كه به هر دو طايفه شده ، براى اينكه مىفرمايد : « بينهم » . و منظور از « لعنت » راندن و دور كردن ستمكاران است از رحمت الهى ، و اين ظالمين با آيه * ( « الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالآخِرَةِ كافِرُونَ » ) * تفسير شده ، پس « ظالمين » عبارتند از كفار و منكرين آخرت و معاندين حق كه همواره راه خدا را ناهموار و منحرف مىخواهند ، و ديگران را نيز از سلوك آن بازداشته منصرف مىسازند . و اين وصف شامل منكرين صانع و بىدينان هم مىشود ، براى اينكه خداى سبحان در كتاب مجيدش مكرر فرموده كه دين او و راهى كه بندگان را به آن هدايت مىكند همان راه انسانيتى است كه فطرت خود انسان به آن دعوت مىكند ، و جز آن دين و راهى نيست .
پس راهى كه انسان در زندگى خود مىپيمايد همانا راه خدا و دين الهى است ، ليكن اگر آن را مطابق آنچه فطرت به سوى آن دعوت مىكند و سعادتش نيز در آن است سلوك كرد همان صراط مستقيم و اسلام است ، كه راه راست و دين پسنديده خدا مىباشد و اگر آن را مطابق فطرت سلوك نكرد خواه در خلال آن ايمانى به خدا و عبادت معبودى باشد ، مانند دينهاى باطل و خواه خضوع و عبادتى در آن نباشد ، مانند ماديت ، در هر حال همان راه خدا است كه كج گرفته شده و اسلامى است كه تحريف شده و نعمت خدا است كه كفران شده - دقت فرماييد - .
هامش
( 1 ) تفسير روح البيان ج 3 ص 164