خداى تعالى در اين آيه تصريح نفرموده به اينكه اين مؤذن و منادى از جنس بشر است و يا از جن است و يا از ملائكه ، و ليكن از تدبر در كلام مجيدش چنين بر مىآيد كه اين مؤذن از جنس بشر باشد ، نه جن و نه ملك . اما جن ، براى اينكه در سرتاسر كلام خداى تعالى هيچ كجا ديده نمىشود كه جن از طرف او متصدى امرى از امور آخرتى انسان شده باشد ، پس احتمال اينكه مؤذن مزبور از طايفه جن باشد احتمال بىوجهى است . و اما ملائكه ، اين طايفه گر چه واسطه هاى امر خدا و حاملين اراده او هستند ، و انفاذ اوامر او به دست ايشان است ، و اجراى قضا و قدر او در مخلوقات محول به ايشان ، و قرآن كريم هم در باره نفوذ تصرفات آنان در مساله مرگ و بهشت و دوزخ تصريحاتى دارد ، از آن جمله مثلا به ستمكاران مىگويند : « أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ . . . » « 1 » و به اهل بهشت مىگويند : « سَلامٌ عَلَيْكُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ . . . » « 2 » و مالك دوزخ به دوزخيان مىگويد : « إِنَّكُمْ ماكِثُونَ . . . » « 3 » و امثال اينها ، الا اينكه در باره محشر كه معركه بعث و سؤال و تطاير كتب و وزن و حساب و جاى حكم فصل است هيچ تصرف و امر و نهيى را براى ملائكه و هيچ موجود ديگرى اثبات نكرده ، جز انسان كه در ذيل آيات مورد بحث از او چنين حكايت مىكند : * ( « وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ » ) * . و نيز از اصحاب اعراف حكايت مىكند كه به يك دسته از مؤمنين مىگويند : * ( « ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ » ) * و اين خود نفوذ حكم و امر انسان را در قيامت مىرساند ، و همچنين در باره اوصاف روز قيامت مىفرمايد : « قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكافِرِينَ » « 4 » و نيز مىفرمايد : « وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّه إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ » « 5 » .
اين آيات و همچنين آيات راجع به شفاعت و شهادت انسان قرائنى است كه احتمال انسان بودن مؤذن مزبور را در ذهن تقويت مىكند ، در بحث روايتى آينده نيز رواياتى خواهد آمد كه اين معنا را تاييد مىكند .
هامش
( 1 ) سوره انعام آيه 93
( 2 ) سوره نحل آيه 32
( 3 ) سوره زخرف آيه 77
( 4 ) آنان كه از علم برخوردار شدند گويند : امروز رسوايى و بدى از آن كافران است . سوره نحل آيه 27
( 5 ) آنان كه علم و ايمانشان دادند ( به كفار ) گويند شما در كتاب خدا تا روز رستخيز بسر بردهايد ، اينك امروز روز رستاخيز است ولى شما نمىدانستيد . سوره روم آيه 56